वायुपुराणम्

शान्तया भावया, धर्मस्य गम्भीरं रहस्यं श्राद्धविधेः महर्षयः विवृण्वन्ति। तत्र प्रथमं, यानि प्रदेशाः यथावत् वर्जनीयाः, तेषु श्राद्धदर्शनम् अपि न कर्तव्यं, न च शुद्ध्याशुद्ध्यादिकं किमपि कार्यम्। यत्र तु श्राद्धं कर्तव्यं, तत्र वन्य-मूलफलैः भक्त्या सह विधाय, इच्छितं क्षेत्रं, स्वर्गं, मोक्षं, कीर्तिं च लभ्यते। यद्यपि श्राद्धस्य आयोजनं, तु तस्य भूमिं दुःखदं, शब्दपूर्णं, कीटैः आक्रान्तं, दुर्गन्धं च वर्जयेत्। नदीतः समुद्रपर्यन्तं, दक्षिण-पूर्वद्वारयुक्तं, त्रिशङ्कु-प्रदेशं द्वादश योजनानि पर्यन्तं वर्जनीयम्। महती नदीतः उत्तरं, कैकटस्य दक्षिणं, त्रैशङ्कवाख्यं प्रदेशं श्राद्धाय वर्जयेत्। कारङ्करा, कलिङ्ग, सिन्धुनदीतः उत्तरप्रदेशः, यत्र आश्रमधर्मः नष्टः—एते सर्वे श्राद्धाय यत्नेन वर्जनीयाः। यदा श्राद्धं क्रियते, नग्नव्रतीनां दर्शनं न भवेत्; तैः दृष्टे पितरः, पितामहाश्च न भुञ्जन्ति। ततः शिष्यः, भगवन्तं पप्रच्छ—नग्नव्रतीनां च अन्येषां यथावत् विवरणं ब्रूहि, द्विजश्रेष्ठानां विषये। तदाह बृहस्पतिः तेजस्वी—सर्वेषां प्राणिनां त्रिविधं वैदिकं व्रतं स्मृतम्। ये नग्नव्रती, द्विजश्रेष्ठ, मोहात् तद्व्रतं परित्यज्य वर्तन्ते; यथा पुरुषः नष्टः, वा वृषः निराधारः, तद्वद् विलीनः सञ्जायते। यः वृषं त्यजति, मोक्षं अन्यत्र अन्वेषति, वा सर्ववेदमयं वृषं न यथावत् पश्यति—सर्वे ब्राह्मणाः, क्षत्रियाः, वैश्याः, वृषलाः च, यदा देवासुरयुद्धे, असुराः पराजिताः। यत्र पाखण्डदोषः, तत्र सृष्टिः स्वयम्भुवाः न कृतः; द्विश्राद्धीयाः, निर्ग्रन्थाः, शाक्याः, पुष्टिकलंशकाः च तत्र वर्तन्ते। ये धर्मं नानुसरन्ति, त एव नग्नव्रतीनां च अन्ये; जटिलः व्यर्थः, मुद्रायुक्तः निरर्थकः, द्विजः नग्नः व्यर्थः, व्रतधारी व्यर्थः, जपकर्ता व्यर्थः—एते नग्नव्रतीनां च अन्ये। कुलन्धमाः, निषादाः, सम्पद्विनाशकाः च। ये अनुष्ठानदोषयुक्ताः, द्यूतकाराः च, तु पथभ्रष्टाः उच्यन्ते; तैः दृष्टं, कृतं वा श्राद्धं तेषु एव गच्छति। ब्राह्मणघ्नः, कृतघ्नः, नास्तिकः, गुरुपत्नीगामी, चौरः, क्रूरः च—एते दृष्ट्या अपि वर्जनीयाः। अन्ये पापकर्मकर्तारः, देवर्षीनिन्दनानन्दिनः विशेषतः त्याज्याः। एते दृष्टे, श्राद्धं असुरयातुधानानां गच्छति; ब्राह्मणयुगं कृतयुगं, क्षत्रिययुगं त्रेतायुगं, वैश्ययुगं द्वापरयुगं, शूद्रयुगं कलियुगं इति पितरः कथयन्ति। द्वापरे युगे युद्धानि नित्यं, कलौ पाखण्डिनः अधिकाः; ग्रामकुक्कुटः, ग्रामसूकरः च अशुद्धः, अपमानजनकः। श्वानः दृष्टमात्रेण श्राद्धस्य प्रभावं नाशयति; श्वानस्पर्शे, प्रसूता स्त्रीस्पर्शे, दीर्घरोगिणः स्पर्शे च समानं दोषम्। अशुद्धाः, पतिताः च खाद्यदर्शनं न कर्तव्यम्; तैः दृष्टं खाद्यं देवपितृयज्ञाय अयोग्यं भवति। मुख्यं पदार्थं तैः स्पृष्टं श्मशानशेषवत् भवति; यज्ञार्थं संगृहीतं खाद्यं पूर्वमेव वर्जनीयम्, भूमिसम्यक् जलोपसंस्कारः विधानम्। सिद्धार्थबीजैः, कृष्णतिलैः च जलस्य अभ्यञ्जनं, विसर्जनं वा कर्तव्यम्; गुरोः, सूर्यस्य, अग्नेः, पूण्यवस्तूनां च दर्शनं यत्नेन साधयेत्। उपविष्टं, पादस्पृष्टं, अशुद्धदृष्टं, शुष्कं, पुरातनं खाद्यं वर्जयेत्। कृष्णं, दूषितं, पार्श्वे लीलितं, कण्ठकश्मशृग्लिश्माशपातितं खाद्यं त्याज्यम्। तेलपिष्टं, तिलयुतं, यवपिष्टं, लवणयुक्तं अन्नं वर्जनीयम्। वस्त्रसंस्पृष्टं खाद्यं श्राद्धे निषिद्धम्; केचित् वेदविरोधेन ज्ञानं वदन्ति, किन्तु कर्म अन्यथा कुर्वन्ति। अजजाताः श्राद्धे धूलिसमानाः; दधि, शाकानि, किण्वानि च वर्जनीयानि। वर्ताकी, स्रवणीयं, शिलाजल, सामान्यलवणं, मनसः उत्पन्नं लवणं वर्जनीयम्। एषा परमशुद्धिः दृश्यते; अग्नौ स्थाप्य, बन्धनं कृत्वा, हस्तयोः स्नानं यत्नेन कर्तव्यम्। शिरसि स्पर्शं कर्तव्यम्, ब्रह्मणः पुण्यजलम् इति स्मृतम्; द्रव्यशुद्धिः, पुनः स्नानं कर्तव्यम्। स्थापयित्वा, जलस्य अभ्यञ्जनं, विसर्जनं च कर्तव्यम्; अरिष्टमूलं, बिल्वं, इङ्गुदवृक्षस्य त्वक् च। सर्वेषु शिम्बिषु धर्मतः शुद्धिः विधानम्; दन्ते, अस्थि, काष्ठे, शृङ्गे च खरद्वारेण शुद्धिः। मृण्मयपात्रेषु पुनः दाहः विधानम्; रत्न, वज्र, प्रवाल, मुक्ताफल, शङ्ख, स्फटिकेषु च। सिद्धार्थबीजेषु तेषां लेपेन, तिलपिष्टेन वा शुद्धिः; सर्वेषु ऊर्णासु, सर्वेषु मेषेषु च। मेषेषु भूमिजलयोः शुद्धिः; शुद्ध्यादौ, शुद्ध्यन्ते च जलस्नानं विधानम्। तुल्यरीत्या, कर्पासकर्मणि भस्म शुद्ध्यर्थम्; फल, पुष्प, दण्डकर्मणि जलस्नानं विधानम्। भूमिसमार्जनं, जलस्य अभ्यञ्जनं, भूमिस्नानं विधानम्; ग्रामं विहाय, वातेन शुद्धा भूमिः उपयोज्या इति धर्मविधिः। एवं श्राद्धस्य यथावत् आयोजनं, शुद्ध्याशुद्ध्यादिकं, वर्जनीयप्रदेशवर्णनं, पाखण्डिनां वर्जनं, खाद्यशुद्धिं, पितृयज्ञस्य विधिं च महर्षयः आदरपूर्वकं निरूपयन्ति।