वायुपुराणम्

सर्वेषु स्थलेषु श्राद्धं यत्नेन कर्तव्यं, एवं विद्वान् ब्राह्मणसिद्धिम् आप्नोति। त्रिवर्णानां नियतस्थानेषु, वर्णाश्रमधर्मे, क्रोधं त्यजित्वा, पितृपूजनं लभ्यते। श्रद्धालुः, दृढनिश्चयः, आत्मनिग्रहवान्, पुण्यस्थानेषु चरन्, पापोऽपि शुद्ध्यति; पुण्यकर्मिणः तु किते अधिकं। स नाधमं जन्म प्राप्नोति, न च निन्दितस्थले जन्मति; ब्राह्मणः दिव्यः भूत्वा मोक्षोपायं प्राप्नोति। श्रद्धाहीनाः, पापिनः, नास्तिकाः, संशयस्थिताः, हेतुमात्रान्वेषिणः—एते पंच पुण्यस्थलफलं न लभन्ति। गुरुसंस्थानस्य परमं सिद्धिं पुण्यस्थलस्य परमं स्थितिं मन्यन्ते; तस्मात् पुण्यस्थलचिन्तनं नित्यं ब्राह्मणसिद्धिस्थानं। उपवासात् परं मननं, इन्द्रियनिग्रहः; उपवासः पुनः पुनः प्राणान् बन्धयति। श्वासप्रश्वासयोः समत्वं कृत्वा, इन्द्रियाणि विषयेषु प्रत्याहृत्य, बुद्धिं मनसि यमयित्वा, सर्वस्य निवृत्तिः भवति। निवृत्तिं मोक्षोपायं विनिश्चित्य जानाति; इन्द्रियस्य मनः तीक्ष्णं, बुद्ध्यादीनां प्रवृत्तिः। अन्नत्यागेन क्षयः लभ्यते; उपवासं तपः जानाति; बुद्धिमनोनिग्रहात् सुखबुद्धिः जायते। सर्वपापक्षये, इन्द्रियदमनात्, शुद्धात्मा पूर्णशान्तिं प्राप्नोति, यथा अनलः निरूपकः। कारणगुणेभ्यः, व्यक्ताव्यक्तेभ्यः, योगविद् क्षेत्रज्ञं तेषाम् योगेन पृथक् करोति। तस्य न गमनं न स्थानं; व्यक्ताव्यक्ते न संशयः; स समीपः, सत्-असत्, किञ्चित् न स्थिरं। अधुना दानानि तेषां फलानि, शुद्धश्राद्धानि, वर्जनीयानि च वक्ष्यामि। हिमवर्षकाले वा शीतकाले वा अग्निहोत्रं विधाय, तस्य पुण्यं श्रेष्ठं मन्यते। रात्रौ श्राद्धं न कर्तव्यम्, राहुदर्शनं विना; सर्वधनं योज्यापि, राहुदर्शने शीघ्रं कर्तव्यम्। ग्रहणे तु कर्म न कर्तव्यम्, यथा गव्यः पङ्के निमज्जति; तत्र कर्म कृत्वा, पतितं पापात् उद्धरति, यथा नौः समुद्रे। विश्वदेवस्सोमाय द्रव्यं मांसयुक्तं दातव्यम्; शृङ्गिणः, खड्गधारिणः च वर्जनीयाः, ते रुष्टविनाशकाय। तवष्टा, महेन्द्रेण संयतः, शचीपतेः सोमं पीत्वा, भूमौ पतितः। श्यामाकबीजः अपि उत्पन्नम्, पितृहिताय पूजितम्; तस्य नासिकाग्रात् पतितं, तद्वत् सम्यक्। श्लेष्माणः, शीतला, हृद्या, मधुरः इक्षुः अपि प्रियः; श्यामाक-इक्षुयुग्मेन पितृकामाः सर्वं प्राप्नुवन्ति; आग्रयणं तेन कृत्वा शीघ्रं सिद्धिं लभन्ति। श्यामाकः, हस्तिनामा, पटोलः, बृहतीफलम्, अगस्त्यशिखा—सर्वं तीक्ष्णं कषायम्। अन्यानि मधुराणि, मनोहराणि च सन्ति; अद्रकं, दीर्घमूलानि तत्र न दातव्यानि। वंशांशः, सुरसा, सर्ज्जकः, भूमिग्रासः च वर्जनीयः; श्राद्धे सदा निषिद्धानि एतानि वक्ष्यामि। लशुनम्, धन्यकः, पलाण्डुः, मूलकः, करम्भादि च—रसो गन्धश्च कारणं, तानि हीनानि। श्राद्धे तानि वर्जनीयानि, कारणं चात्रोच्यते; पुरा देवासुरसङ्ग्रामे, बलेः देवैः पराजिते। तस्य व्रणात् रक्तबिन्दवः पतिताः; तस्मात् एतानि श्राद्धे सदा वर्जनीयानि। वेदविहिताः रसाः, लवणानि, क्षाराणि, रजस्वलाः स्त्रियः—श्राद्धे निषिद्धानि। दुष्टगन्धयुक्तं, फेनिलम्, पल्वलम्, यत्र गौः न तुष्यति, रात्रौ संगृहीतम्—जलम् उपयोक्तुं न युक्तम्। मेषः, मृगः, ऊष्ट्रः, एकखुरः, महिषः, यक्षः—तेषां दुग्धं धीरैः वर्जनीयम्। अधुना वर्जनीयस्थानानि वक्ष्यामि; तत्र श्राद्धं न दृश्यं न कर्तव्यं, न शुद्धाशुद्धकर्म। वन्यबीजफलैः श्राद्धं भक्त्या कृत्वा, इच्छितं देशं, स्वर्गं, मोक्षं, कीर्तिं लभते। श्राद्धार्थं भूमिं वर्जनीयाम्—यत्र दुःखं, शब्दः, कीटसङ्कुलम्, दुर्गन्धः। नदीतः समुद्रपर्यन्तं, दक्षिणपूर्वमुखं, त्रैशङ्कुक्षेत्रं द्वादशयोजनं वर्जनीयम्। त्रैशङ्कवदेशः, महानदीउत्तरं, कैकटदक्षिणं, श्राद्धे वर्जनीयम्। कारङ्करा, कलिङ्ग, सिन्धुनोत्तरदेशः, यत्र आश्रमधर्मः नष्टः—एतानि स्थले वर्जनीयानि। नग्नव्रतीनां साक्षात्कारः श्राद्धे न कर्तव्यः; तैः दृष्टे, पितरः पितामहाः न भजन्ति। भगवन्, नग्नव्रतीनां विषये यथायथं पृच्छामि; द्विजश्रेष्ठस्य तत्त्वं विस्तरेण ब्रूहि। एवं उक्तः महातेजाः बृहस्पतिः तं उवाच—सर्वेषां जीवोत्कर्षे त्रिविधं वैदिकं संयमं स्मृतम्। नग्नव्रती, द्विजश्रेष्ठ, मोहेन संयमं त्यजन्ति; पतितः पुरुषः, अनाथो वृषभः, विलीनः इति कथ्यते।