वायुपुराणम्

सर्वेषां प्राणिनां विशुद्ध्यर्थं, विशेषतः धर्मविदां हिताय, चन्द्रभागा सिन्धुश्च, मानससरोवरसदृश्ये, पश्चिमसमुद्रं प्रति प्रवहतः, दिव्या सिन्धुः सर्वनदीषु श्रेष्ठा गण्यते। तत्रैव हिमवत् नाम पर्वतः, नानाविधधातुविचित्रितः, अष्टाशीतिसहस्रयोजनपरिमाणः कीर्त्यते। तस्य शिखरेषु, सिद्धगन्धर्वसमाकीर्णे, सुषुम्ना नाम सरः परममनोहरं सर्वत्र प्रसिद्धम् अस्ति। तत्र जातः पुरुषः दशसहस्रवर्षाणि जीवति; तत्र कृतं श्राद्धं अनन्तफलप्रदं भवति, तेन च श्राद्धेन दशपूर्विकाः दशापरिका अपि तार्यन्ते। हिमवतः सर्वं पुण्यं, गङ्गायाः सर्वत्र पावनत्वं, याः सर्वाः नद्यः समुद्रं प्रति प्रवहन्ति, सर्वासां पुण्यत्वं सर्वत्रैव प्रतिष्ठितम्। अतः सर्वेषु तेषु स्थलेषु, विद्वान् श्राद्धं सम्यक् आचरितुम् अर्हति; स्नात्वा दत्त्वा च, शुद्धिं प्राप्नोति। पर्वतशिखरेषु, गुहासु, कन्दरासु, उपत्यकासु, उद्गमेषु च; नद्याः तटे, तस्याः स्रोतसि, महोदधौ, गोष्ठेषु, संगमे, वनेषु च; शुद्धेषु रम्येषु स्थलेषु, सुरभिषु, गोमयलेपितेषु, विविक्तगृहेषु च; एतेषु सर्वेषु स्थलेषु, विधिवत् प्रदक्षिणं कृत्वा, सर्वाभिलषितसिद्धये, श्राद्धं समाचरेत्। एवं सर्वेषु स्थलेषु, यत्नेन श्राद्धं कृत्वा, पण्डितः ब्राह्म्यं सिद्धिं लभते। त्रिवर्णानां नियतस्थलेषु, वर्णाश्रमधर्मे स्थितः, क्रोधं त्यक्त्वा, पितृपूजां लभते। दृढनिश्चयः श्रद्धावान् दमशीलः, पुण्यतीर्थानुसारी, पापोऽपि शुद्धिं प्राप्नोति; पुण्यकर्मा तु कियत् अधिकं न शुद्ध्येत्? स न अधमजन्म प्राप्नोति, न चापात्रे जायते; ब्राह्मणः दिव्यत्वं प्राप्य, मोक्षोपायं विन्दति। ये तु श्रद्धाहीनाः, पापिनः, नास्तिकाः, संशयसंपन्नाः, हेतुमात्रान्वेषिणः—एते पञ्च तीर्थफलं न लभन्ते। आचार्यतीर्थे परमा सिद्धिः, तीर्थानां परमं पदम्; तीर्थध्यानं तु नित्यं ब्राह्म्यं तीर्थमिति स्मृतम्। उपवासात् परं ध्यानं, इन्द्रियसंयमः; उपवासः पुनः पुनः प्राणान् बन्धयति। श्वासप्रश्वासयोः समत्वं कृत्वा, इन्द्रियाणि विषयेभ्यः प्रत्याहृत्य, बुद्धिं मनसि संयम्य, सर्वत्र प्रत्याहारः स्यात्। प्रत्याहारः एव मोक्षसाधनं, न संशयः; इन्द्रियाणां मनः तीव्रं, बुद्ध्यादीनां प्रवृत्तिः च। अन्नत्यागेन लाघवम्, उपवासः तपः; बुद्धिमनःसंयमेन रम्या बुद्धिः जायते। सर्वपापक्षये, इन्द्रियनिग्रहे च, शुद्धात्मा पूर्णशमं प्राप्नोति, अनल इव इन्धनवर्जितः। हेतुर्गुणेभ्यः, व्यक्ताव्यक्ताभ्याम्, सर्वतः योगवित् क्षेत्रज्ञं ताभ्यः योगेन विविनक्ति। तस्य न गतिर्न स्थानम्, व्यक्ताव्यक्तयोः, न संशयः; स समीपः, सन् असन्, किञ्चित् स्थिरं न अवशिष्यते। अथ अहं दानानि तेषां च फलानि, शुद्धानि श्राद्धानि, वर्जनीयानि च प्रवक्ष्यामि। हिमवर्षाकाले, शिशिरे वा, अग्निहोत्रं कर्तव्यम्; ततो लभ्यते परमं पुण्यं। रात्रौ श्राद्धं न कर्तव्यम्, राहुदर्शनं विहाय; सर्वधनं व्ययित्वापि, राहुदर्शने शीघ्रं कर्तव्यम्। ग्रहणे कर्म न कर्तव्यम्, तत्र गोमय इव पङ्के निमज्जेत्; तत्र कृतं तु पतितं पापात् तारयति, नौरिव सागरे। विश्वदेवसोमयोः हविः मांसबहुलं भवेत्; शृङ्गिणः खड्गिनश्च, ईर्ष्यालुघातिनां तेषां त्यागः कार्यः। त्वष्टा, महेन्द्रेण निगृह्य, शचीपतिसोमं पीत्वा, भूमौ पतितः। श्यामाकधान्यं तत्रैव, पितृहितार्थं, उत्पन्नं पूजितं च; तस्य नासिकात् पतितं स्रवः तद्वद्। श्लेष्माणं, शीतलां, हृद्यां, मधुरां इक्षुं च, श्यामाकं इक्षुं च, पितृकाम्यया प्रयुञ्जीत; एतेन आग्रयणं कृत्वा शीघ्रं सिद्धिं लभते। श्यामाकं हस्तिनाम्नां, पटोलं बृहतीफलानि, अगस्त्यशिखं च, सर्वाणि तीक्ष्णानि। अन्यानि च मधुराणि रम्याणि, शुण्ठी दीर्घमूलानि चात्र न दातव्यानि। वेतसाङ्कुराः, सुरसा, सर्जकं, तृणानि च, भूमिस्थानि, सर्वदा श्राद्धे वर्जनीयानि। लशुनं, धन्यकं, पलाण्डुं, मूलकं, करम्भादीनि च, स्वगन्धरसदोषात् निन्दितानि। एतानि श्राद्धे वर्ज्यन्ते, कारणं चात्रोच्यते—पूर्वं देवासुरसंग्रामे, बले देवैः पराजिते, तस्य व्रणात् रक्तबिन्दवः पतिताः; अतः एतानि सर्वदा श्राद्धे वर्जनीयानि। वैदिकनिर्दिष्टाः रसान्, लवणानि, क्षाराणि, रजस्वलां च, श्राद्धे वर्जयेत्। दुर्गन्धमद्रवम्, फेनिलम्, पल्वलजातम्, या च गौः न तुष्यति, रात्रौ च संगृहीतम्—एवं जलं न योजयेत्। अविकं, मृगं, उष्ट्रं, एकशृंगिणं, महिषं, चमरं च, तेषां दुग्धं पण्डितैः परिहर्तव्यम्। एवं श्राद्धकर्मणां नियमाः, पुण्यस्थलानां माहात्म्यं, तेषां च आचरणफलम्, धर्मज्ञैः श्रद्धया समाचर्यम् इति।