वायुपुराणम्

पुरुषः यः धर्मनिष्ठः सन् अल्पेनापि कालेन अत्र पापं शीघ्रं त्यजति, यथा सर्पः जीर्णचर्म त्यजति। तत्र स्थलम् अहोरात्रं महाभोगिभिः संरक्षितम्, ये महान् फणिनः सन्तः, सिद्धजनानां हर्षकारिणः, पापिनां च भीतिदायकाः, तं देशं रक्षन्ति। तत्रैव त्रैलोक्यविख्यातं तीर्थं कनकनन्दी नाम स्थितम्, मुण्डपृष्ठस्य उत्तरतो दिव्यर्षिसमूहैः सेवितम्; तत्र स्नानं कृत्वा, स्वच्छन्दगामिनः विहङ्गाः स्वर्गं यान्ति। तत्र कृतं श्राद्धं अविनाशि उच्यते; स्नानानन्तरं कुलीनः त्रिणृणां ऋणात् विमुक्तो भवति। तस्य सरसः तटे देवालयः महान् स्थितः; तत्र समारुह्य, प्रार्थनाः पठन्, सिद्धः तस्मात् स्थलात् स्वर्गं प्राप्नोति। उत्तरे मानससरोवरं गत्वा परमसिद्धिं लभते; तत्र आगत्य, पुराणां श्रेष्ठी महदाश्चर्यं दृश्यते। तत्र स्वशक्त्यनुसारं श्राद्धं कर्तव्यम्; स दिव्यान् कामान् प्राप्नोति, मुक्तये च साधनं सदा लभते। तत्र मानससरोवरस्य उत्तमस्य तीरे महदाश्चर्यं दृश्यते—ये स्वर्गात् पतिताः महाभाग्यवन्तः, ते आकाशे दीप्तिमन्तः दृश्यन्ते। तत्रैव देवी गङ्गा, त्रैधात्री, सोमपादात् पृथिव्यां प्राप्ता, आकाशे द्वाररूपेण दृश्यते, सूर्यसमप्रभा। तत्र दिव्यं द्वारं जाम्बूनदसुवर्णमयं, स्वर्गद्वारवत् विशालम्, तस्मात् नदी पुनः पूर्वसागरतः परान्तसागरं प्रवहति। सा सर्वभूतपावनी, विशेषतः धर्मविदां, चन्द्रभागा च सिन्धुश्च मानससरोवरसदृश्या पश्चिमसागरं प्रवहन्ति; दिव्या सिन्धुः, नद्यां श्रेष्ठा। हिमवद् गिरिः, नानाविधानां रत्नानां भूषणः, अशीतिसहस्रयोजनपरिमाणः उच्यते। तत्र सिद्धगन्धर्वसमाकीर्णः रम्यः सुषुम्ना नाम सरः प्रसिद्धः। तत्र जातः दशसहस्रसंवत्सरान् जीवति; तत्र कृतं श्राद्धं अनन्तफलदायकम्, तेन श्राद्धेन दशपूर्वजान् दशापरजान् च त्रायते। सर्वं हिमवतः पुण्यं, गङ्गायाः पावनता, सर्वाः समुद्रगामिन्यः नद्यः, सर्वत्र पुण्याः सन्ति। एवं सर्वेषु स्थलेषु विद्वान् श्राद्धं कुर्यात्; स्नात्वा दत्त्वा च विशुद्धः भवति। उच्चैः पर्वतानाम् अंशेषु, गुहासु, कन्दरासु, उपत्यकासु, उद्भवेषु च। नद्याः तीरेषु, तेषां मूलदेशेषु, महोदधौ, गोष्ठेषु, संगमे, अरण्येषु च। अशुचिषु रम्येषु स्थलेषु, सुरभिषु, गोमयलिप्तेषु, एकान्तगृहेषु च। एषु स्थलेषु नियमानुसारं सदा श्राद्धं कर्तव्यम्, दिशं प्रदक्षिणीकृत्य, सर्वकामान् इच्छन्। एवं सर्वत्र यत्नेन श्राद्धं कृत्वा, विद्वान् ब्राह्मणसिद्धिं प्राप्नोति। त्रिवर्णानां निर्दिष्टेषु स्थलेषु, वर्णाश्रमधर्मे, क्रोधं त्यक्त्वा पितृपूजनं लभते। निश्चलः श्रद्धावान् दम्यात्मा तीर्थानुसारी पाव्यते, पापी चेदपि; किमुत पुण्यकर्मा। स न अधमजन्म प्राप्नोति, नापि निन्दिते स्थले जायते; ब्राह्मणः दिव्यः भवति, मुक्त्युपायं च विन्दति। ये तु श्रद्धाहीनाः, पापिनः, नास्तिकाः, संशयस्थिताः, हेतुमात्रेषु प्रवृत्ताः—एते पञ्च तीर्थफलं न लभन्ते। आचार्यतीर्थे परमा सिद्धिः परं तीर्थफलं; तीर्थचिन्तनं तस्मात् नित्यं ब्राह्मणतीर्थं स्मृतम्। उपवासात् परं ध्यानं, इन्द्रियनिग्रहः; उपवासः पुनः पुनः प्राणान् संयुनक्ति। श्वासप्रश्वासयोः समत्वं कृत्वा, इन्द्रियाणि विषयात् निवर्त्य, बुद्धिं चित्ते संयम्य, सर्वनिवृत्तिः भवति। निवृत्तिः मुक्त्युपायः, न संशयः; इन्द्रियचेतः तीक्ष्णम्, बुद्ध्यादिकं च प्रवृत्तम्। अन्नत्यागात् लाघवमाप्नोति; उपवासः तपः स्मृतः; बुद्धिचित्तसंयमात् रम्यबुद्धिः जायते। सर्वपापक्षये, इन्द्रियनिग्रहे च, शुद्धात्मा पूर्णशान्तिं प्राप्नोति, वह्निवत् इन्धनविरहितः। कारणगुणेभ्यः, व्यक्ताव्यक्तेभ्यः, योगेन क्षेत्रज्ञः तद्भ्यः सर्वथा व्यपोह्य, पृथक् करोति। तस्य न गमनं न स्थानं; व्यक्ताव्यक्ते न संशयः; स समीपः, सन्-नसन्, किञ्चित् न स्थिरम्। अधुना दानानि तेषां च फलानि, शुद्धानि श्राद्धकर्माणि, वर्जनीयानि च प्रवक्ष्यामि। हिमपातकाले वा शिशिरे अग्निहोत्रं कर्तव्यं; तेन पुण्यं परं स्मृतम्। रात्रौ श्राद्धं न कर्तव्यम्, राहुदर्शनं विना; राहौ दृष्टे त्वरया सर्वधनं व्ययित्वापि कार्यम्। ग्रहणे कर्म न कर्तव्यम्, गवि पङ्के पतितवन्मनुष्यः; तत्र कृतं पातितं पापात् उद्धरति, यथा नौः सागरे। विश्वदेवसोमयोः हविः मांसबहुलं भवेत्; शृङ्गिणः छुरधारिणश्च वर्जनीयाः, कारणं रक्षसां क्रूराणां। त्वष्टा महेन्द्रेण संयतः, शचीपतिसोमं पीत्वा, भूमौ पतितः। श्यामाकधान्यं तद्वद् उत्पन्नं, पितृकृते पूजितं, तस्य नासिकास्रवः तद्वत् संलग्नः। एवं शास्त्रवचनानुसारं पुण्यतीर्थानां माहात्म्यं, श्राद्धस्य महत्त्वं, योगस्य च रहस्यं, दानकर्मणां च विधानं, श्रद्धया धर्मनिष्ठया च आचरितव्यमिति।