वायुपुराणम्

कालन्जरदशार्णनैमिषकुरुजाङ्गलवाराणस्यां च नगरीषु श्रद्धया श्राद्धं सम्यक् विधेयं। तत्र योगेश्वरः सदा वर्तमानः, यत्र दत्तं तदक्षयम् इति श्रूयते। तत्र दानेन पुरुषः शुद्धिं लभते, श्राद्धं चानन्त्यम् आप्नोति। लौहित्यवैतरणीस्वर्णवेद्यादिषु च तपो होमध्यानपुण्यकर्माणि महाफलानि भवन्ति। समुद्रतीरेऽपि कदाचिद् एव पुण्यकर्म दृश्यते; गयायां धर्मपृष्ठे ब्रह्मसरोवरमध्ये च। गयायां गृध्रकूटे च दत्तं श्राद्धं महाफलदं भवति; तत्र च पञ्चयोजनपरिमिते क्षेत्रे सर्वतः हिमवृष्टिः पतति। भरतमुन्याश्रमस्य पावने वने स्मृतं परमपवित्रं क्षेत्रं दृश्यते, यत्र मतङ्गस्य पादचिह्नं प्रत्यक्षेण नेत्रेण विलोक्यते। तत्र धर्मस्य सर्वस्वं लोके दृष्टान्तरूपेण प्रचार्यते; तस्मात् पञ्च महावनानि सत्पुरुषैः सेव्यानि, तेषु पाण्डुविशालाख्यं तीर्थं साक्षात् प्रत्यक्षमस्ति। तत्र तुलायुधशास्त्रैः पापिनः जनाः यथाकालं उद्धृताः भवन्ति। तृतीयभागे च पवमण्डलाख्ये, यत्र नास्ति कश्चन अधिपः, कौशिक्याः महाह्रदे कृतं श्राद्धं महाफलदं भवति। मुंडपृष्ठे महादेवः स्वपादं न्यस्य, बहूनि दिव्ययुगानि घोरं तपः कृतवान्। तत्र क्षणमात्रेण धर्मनिष्ठः नरः शीघ्रं पापं त्यजति, यथा जीर्णत्वचं सर्पः। तं देशं दिव्यफणिभिः दिनरात्रं संरक्षितं, ये सिद्धानन्ददायकाः पापिनां भयदायकाश्च भवन्ति। मुंडपृष्ठस्योत्तरे कन्कनन्दीति ख्यातं तीर्थं त्रैलोक्यविख्यातम्, यत्र देवर्षिसंघैः सेव्यमानं, तत्र स्नात्वा विहंगमाः स्वर्गं यान्ति। तत्र कृतं श्राद्धं अक्षयं स्मृतम्; स्नात्वा च मान्यः पुरुषः त्रिणृणं विमुक्तः भवति। तस्य ह्रदस्य तटे देवालयो महान् तिष्ठति; तत्रारुह्य प्रार्थनां कृत्वा सिद्धः स्वर्गं लभते। उत्तरमानेसगमने परमसिद्धिः लभ्यते; तत्र समागत्य नगरं महद् अद्भुतं दृश्यते। तत्र यथाशक्ति श्रद्धां कर्तव्या, तेन दिव्यकामा मुक्त्युपायश्च सदा लभ्यते। मानेससरोवरमध्यम् अद्भुतम् अस्ति, यत्र स्वर्गात् पतिताः पुण्यात्मानः गगने शोभन्ते। तत्रैव सोमपादात् गङ्गा त्रिधा पृथिव्यां पतिता, दिव्यद्वाररूपेण सूर्यसमप्रभा दृश्यते। जाम्बूनदस्वर्णनिर्मितं दिव्यद्वारं, स्वर्गद्वारवत् विशालं, यतः नदी पुनः पूर्वसागरे च अन्त्यसागरे च प्रवहति। सर्वेषां भूतानां पावनी, धर्मज्ञेषु विशेषतः, चन्द्रभागासिन्ध्वोः मानेसोपमा पश्चिमसागरे वहन्ति; दिव्यः सिन्धुः सरितां श्रेष्ठः। हिमवद्गिरिः नानारत्नमण्डितः, अष्टसहस्रयोजनपरिमितः स्मृतः। तत्र सिद्धगन्धर्वसमाकीर्णे सुशुम्नाख्यं सरः सर्वेषां मध्ये प्रसिद्धं रमणीयं च। तत्र जातः दशसहस्रवर्षाणि जीवति; तत्र कृतं श्राद्धं अनन्तफलदं, पूर्वदशोत्तरदशपितॄन् उद्धरति। हिमवतः सर्वपुण्यं, गङ्गायाः सर्वभागेषु पावनता, सर्वाः नद्यः समुद्रगामिन्यः, सर्वत्र पावनाः स्मृताः। एवमेतासु सर्वासु स्थलेषु बुधः श्राद्धं कुर्यात्; स्नात्वा दत्वा च शुद्धिं लभते। पर्वतानां शिखरस्थलेषु, कन्दरगुहासु, कण्ठशिखरेषु, उद्भवेषु च, नद्याः तटे, तदुत्पत्तौ, महासमुद्रे, गोष्ठे, संगमे, वने, अपवित्रे रम्ये सुगन्धिनि गोमयलिप्ते, एकान्तगृहे च। एषु स्थलेषु नियमेन सदा प्रदक्षिणं कृत्वा, सर्वकामान् इच्छन्, श्राद्धं कार्यम्। एवं सर्वत्र श्रद्धया श्राद्धं कुर्यात्; एवं बुधः ब्राह्मणसिद्धिं प्राप्नोति। त्रिवर्णानां नियतस्थले, वर्णाश्रमधर्मे, क्रोधं त्यक्त्वा पितृपूजनं लभ्यते। स्थिरः श्रद्धावान् दम्य आत्मवान् तीर्थानुसारी पापी अपि शुद्धिं लभते, किं पुनः पुण्यकर्मकृत्। स न अधमजन्म लभते, न च निन्दिते स्थले जायते; ब्राह्मणः स्वर्गी मुक्त्युपायं प्राप्नोति। श्रद्धाहीनः, पापी, नास्तिकः, संशयात्मा, हेतुवादी च—एते पञ्च तीर्थफलं न लभन्ति। गुरोः तीर्थे परमसिद्धिः तीर्थाणां परमावस्था; तस्मात् तीर्थध्यानं नित्यं ब्राह्मणतीर्थमिति। उपवासात् परं ध्यानं, इन्द्रियनिग्रहः; उपवासः पुनः पुनः प्राणान् बध्नाति। श्वासप्रश्वासयोः समता कृत्वा, इन्द्रियाणि विषयात् संहृत्य, बुद्धिं चित्ते संयम्य, सर्वनिवृत्तिः भवति। निवृत्तिं मुक्त्युपायं विद्धि, न संशयः; इन्द्रियचेतसां मनः तीव्रं, बुद्ध्यादिकर्म च। अन्नत्यागात् लाघवमाप्नोति; उपवासः तपः स्मृतः; बुद्धिचित्तसंयमात् रम्यमेधा जायते। एवं पुण्यतीर्थेषु श्राद्धकर्मणां माहात्म्यं, क्षेत्राणां पावनता च, धर्मनिष्ठं जनं परमं फलम् अवाप्नोति इति।