वायुपुराणम्

एतेषु पुण्यस्थलेषु गच्छन् मानवः शुद्धिमवाप्नोति, तत्र कृतं श्राद्धं नित्यं अक्षय्यं भवति। तत्रैव जपः, होमः, ध्यानं, पुण्यकर्म वा यत्किञ्चित् क्रियते, तत्सर्वं महाफलप्रदं स्यात्। ये शिष्येभ्यः समर्पितचित्ताः, शतसंवत्सरं ब्रह्मचर्यं यजनरूपेण आचरन्ति, ते यथा फलं प्राप्नुवन्ति, तथा एतेषु तीर्थेषु स्नानमात्रेणैव तत्फलमशुश्रुवन्। तत्र कुमारधारा नाम प्रवाहः दृश्यते, यः पापं नाशयति। यत्र यानि आसनानि वाहनानि वा दृश्यन्ते, तानि सर्वाणि सद्यः शुभदायकानि भवन्ति। कश्यपस्य महत्तीर्थं कालसर्पीति प्रसिद्धं, तत्र अक्षय्यपुण्यकामः सदा श्राद्धं दद्यात्। शालग्रामस्य सर्वतोवृत्ते क्षेत्रे कृतं श्राद्धं नित्यं अक्षय्यं, तद् अल्पदृष्टिभिः न दृश्यते, केवलं विशुद्धात्मनः प्रत्यक्षं पश्यन्ति। तत्राप्यधमाः प्रत्यक्षं लक्ष्यम्, उत्तमानां निवासः, तत्र पुण्ये सरसि दिव्यः नागेश्वरः वसति। स सत्त्ववतां हविर्गृह्णाति, पापिनां तु न गृह्णाति। तत्र तीव्रज्वलद्भिः सर्पैः कारणात् अन्नं न भोक्तव्यम्। एतेषु द्वयोः तीर्थयोः धर्मः प्रत्यक्षं दृश्यते, देवदारुवने अपि एवं दृष्टान्तः ज्ञेयः। पुण्यात्मनां पापानि निःशेषेण निवर्तन्ते, भागीरथ्यां प्रयागे च अक्षयत्वं सदा कथ्यते। कालञ्जरे, दशार्णायां, नैमिषे, कुरुजाङ्गले, वाराणस्यां च श्रद्धया श्राद्धं दातव्यम्। तत्र योगेश्वरः सदा विराजते, यत्तत्र दत्तं तत् अक्षय्यम्; तत्र दानात् शुद्धिः स्यात्, श्राद्धं च अनन्तं भवति। लौहित्ये, वैतरण्यां, स्वर्णवेदीषु च तपः, होमः, ध्यानं, पुण्यकर्म च महाफलदं भवति। एकवारमपि सागरतटे कृतं पुण्यकर्म दृश्यते; गयायां, धर्मपृष्ठे, ब्रह्मसरसि च तथा। गयायां गृध्रकूटे च कृतं श्राद्धं महाफलदं स्यात्; तत्र पञ्च योजनपर्यन्तं हिमवृष्टिः सर्वतो दृश्यते। भरताश्रमस्य पवित्रे वने स्मर्यते, तत्र मातङ्गपदचिह्नं प्रत्यक्षं दृश्यते। तत्र धर्मस्य समग्रता लोके दृष्टान्तरूपेण प्रतिपाद्यते; एवं पञ्चवनानि पुण्यात्मभिः सेव्यानि, तेषु पाण्डुविशाला नाम तीर्थं साक्षात् प्रसिद्धं। तत्र तुलाभिः, धनुष्मद्भिः, विविधशास्त्रैश्च, पापिनः जनाः समये समुत्थाप्यन्ते। तृतीयपादे पवमण्डलाख्ये स्थले, यत्र न कश्चिदधिष्ठाता, तत्र कौशिकीमहासरः श्राद्धं महाफलदं भवति। मुण्डपृष्ठे महादेवः स्वपादं न्यस्य, अनन्तकालं घोरं तपः कृतवान्। अल्पसमयेऽपि तत्र धर्मनिष्ठः पुरुषः शीघ्रं पापं त्यजति, यथा सर्पः जीर्णत्वचं विसृजति। तं देशं दिव्यसर्पाः महाफणिनः दिनरात्रं रक्षन्ति, सिद्धानां प्रमोदं, पापिनां भयकारकाः सन्तः। मुण्डपृष्ठस्य उत्तरतो कनकनन्दीति विश्वविख्यातं तीर्थं, यत्र दिव्यर्षयः सेवन्ते; तत्र स्नानानन्तरं विहङ्गमाः स्वर्गं गच्छन्ति। तत्र कृतं श्राद्धं अक्षय्यम्, स्नानात् त्रिणृणां विमुक्तिः स्यात्। तस्य सरसः तटे देवालयः स्थितः, तत्रारोह्य स्तुतिं कृत्वा सिद्धः स्वर्गं याति। उत्तरमानेसे गत्वा परमं सिद्धिं प्राप्नोति; तत्र आगत्य श्रेष्ठपुरी महदाश्चर्यं दृश्यते। तत्र शक्त्यनुसारं श्राद्धं दातव्यम्; तेन दिव्याभिलाषाः लभ्यन्ते, मुक्त्युपायः सदा सुलभः। मानेससरोवरस्य उत्तमे तीर्थे महदाश्चर्यं दृश्यते—ये स्वर्गात् पतिताः पुण्यवन्तः, ते दिवि प्रकाशन्ते। तत्र गङ्गा देवी त्रिधारा, सोमपादात् भूधरतले पतिता, दिव्यद्वाररूपेण, सूर्यसमप्रभा, आकाशे दृश्यते। जाम्बूनदसुवर्णनिर्मितं दिव्यद्वारं, स्वर्गद्वारसमानं, यत्रतः नदी पुनरपि पूर्वसागरं चान्त्यसागरं च प्रवहति। सर्वभूतशुद्धिदा, धर्मविदां विशेषतः, चन्द्रभागा सिन्धुश्च मानेससरोवरसदृश्ये, पश्चिमसागरं प्रति वहतः, दिव्या सिन्धुः सर्वनदीषु श्रेष्ठा। हिमवद्गिरिः विविधरत्नालङ्कृतः, अष्टशीतिसहस्रयोजनपरिमाणः कीर्त्यते। तत्र सिद्धगन्धर्वसमाकीर्णे, रम्यं सुषुम्णासरोवरं प्रसिद्धं। तत्र जातः दशसहस्रवर्षाणि जीवति; तत्र कृतं श्राद्धं अनन्तफलदं, दशपूर्विकान् दशापरान् च तारयति। हिमवत्पुण्यं, गङ्गायाः सर्वत्र पावनता, सर्वानद्यः याः सागरं प्रति वहन्ति, सर्वत्र पुण्यदाः। एवं सर्वत्रैव श्राद्धं कर्तव्यं पण्डितैः; स्नात्वा दत्त्वा च शुद्धिर्भवति। गिरिशिखरेषु, गुहासु, कन्दरासु, निर्झरेषु, नद्याः तटे, उद्गमे, सागरे, गोष्ठे, संगमे, वने च। अपवित्रेषु रम्येषु, सुरभिषु, गोमयलेपितेषु, रहःगृहेषु च। एतेषु स्थलेषु विधिपूर्वकं, दिशं प्रदक्षिणीकृत्य, सर्वाभिलाषार्थं सदा श्राद्धं कर्तव्यम्।