वायुपुराणम्

तत्र धर्माधर्मयोर्विवेचकं तुलां दृश्यते, या ब्राह्मणैः तुल्यमाना पुण्यक्षेत्राणां परमं फलं प्रकाशयति। पितृकन्या योगा नाम, या गन्धकालीति च विश्रुता, सा ब्रह्मणोऽपि चतुर्थांशा पाराशरवंशश्रीः कीर्त्यते। स एव महायोगी महात्मा पाराशरः कश्चन वेदं चतुर्धा करिष्यति, तेनैव व्यासोऽप्युत्पादितः स्मृतः। अत्राच्छोदकं नाम सरः प्रसिद्धम्, यत्राच्छोदा उत्पन्ना; सा वारणस्याज्ञया मत्स्ययोनिरेव जाताऽभूत्। यत्र तस्या आश्रमः पुण्यात्मभिः सेव्यमानः, तत्रैकवारं श्राद्धं कृतमपि नश्यति न कदापि; यद् यत्र योगेन दीयते तत् क्षणेनैव सम्पद्यते। कुबेरशिखरे, व्यामोच्चे, व्यासतीर्थे च, यत्र ब्राह्मणः श्राद्धं ददाति, तत्रानन्तं अक्षयं पुण्यं लभते। तद् क्षेत्रं सदा सिद्धैः सेव्यमानं, अशुद्धचित्तैर्न दृश्यते; नन्दायामुत्तरपूर्वदिग्वेद्ये वेद्यां प्रत्यागमनं नास्ति। तत् सिद्धक्षेत्रं प्रियतमं, यत्र गत्वा न पुनरावृत्तिः; तत्रैव महायोग्ये महादेवः स्वस्थानं स्थापयामास। देवीमन्दिरे भगवान् एकपदस्थित्या तपः कृतवान्; तत्रैव दिव्यं जलं तु उमाशिखरे तुषाररूपेण तिष्ठति। उमाशिखरे, भृगुशिखरे, ब्रह्मशिखरे, महायोग्ये, काद्रवत्यां, शाण्डिल्ये, वामनगुहायां च, एतेषु गच्छता पवित्रता लभ्यते; तत्र कृतं श्राद्धं नश्यति न कदाचित्, जपहोमध्यानपुण्यकर्म च महाफलदं भवति। यत्र शिष्यभक्ताः शतसंवत्सरं ब्रह्मचर्येण यज्ञं कुर्वन्ति, तत्रैव स्नानेन तत्सर्वं फलं लभ्यते। तत्र कुमारधारा नाम पावनस्रोतः दृश्यते, या पापं नाशयति; तत्र यद् आसनं यानं वा दृश्यते, तत् क्षणेनैव शुभदं भवति। कश्यपस्य महती तीर्थी कालसर्पीति विख्याता; तत्रैव अक्षयपुण्यकामः सदा श्राद्धं दद्यात्। शालग्रामं परितः कृतं श्राद्धं नश्यति न कदापि; तत्र साधुप्रकृतये प्रत्यक्षं दृश्यते, न तु अशुद्धात्मनाम्। तत्रापात्राणां प्रत्यक्षं संकेतं, पात्राणां च निवासः; तस्मिन्पुण्यसरे दिव्यः नागेश्वरः स्थितः। स पुण्यात्मनां हविर्गृह्णाति, पापिनां न; तत्र प्रज्वलितमहासर्पाणां कारणेन भोजनं न शक्यते। एतेषु द्वयोः क्षेत्रयोः धर्मः प्रत्यक्षं दृश्यते; देवदारुवनेऽपि तद् आदर्शः स्मृतः। तत्र पुण्यात्मनां पापानि विक्षिप्तानि दृश्यन्ते; भागीरथ्यां प्रयागे च अक्षयत्वं सदा कथ्यते। कालञ्जरे, दशार्णायां, नैमिषे, कुरुजाङ्गले, वाराणस्यां च, श्रद्धया श्राद्धं दातव्यम्। तत्र योगेश्वरः सदा विराजते, यच्चात्र दत्तं तदक्षयम्; तत्र दानेन शुद्धिः, श्राद्धं च अनन्तं भवति। लौहित्ये, वैतरण्यां, स्वर्णवेदीषु तपः, होमः, ध्यानं, पुण्यकर्म च महाफलदं भवति। एकवारं समुद्रतीरेऽपि पुण्यकर्म दृश्यते; गया, धर्मपृष्ठे, ब्रह्मसरसि च। गया गृध्रकूटयोः श्राद्धदाने महत् फलं लभ्यते; तत्र पञ्च योजनपर्यन्तं हिमवृष्टिः भवति। भरताश्रमे तु वनं परमपुण्यस्मृतम्; तत्रैव मतङ्गस्य पादचिह्नं प्रत्यक्षदृश्यं भवति। तत्र धर्मस्य समग्रं स्वरूपं लोकस्य आदर्शरूपेण कथ्यते; पञ्चैते पुण्यवनानि साधुभिः सेव्यमानानि, तेषु पाण्डुविशालाख्यं तीर्थं साक्षात् प्रसिद्धम्। तुलाभिः, धनुष्भिः, विविधशास्त्रैश्च, पापिनः जनाः यथाकालं उद्धार्यन्ते। तृतीयपादे पवमण्डलं नाम क्षेत्रं, यत्र कश्चिद् अधिष्ठाता नास्ति; कौशिकीमहासरे कृतं श्राद्धं महाफलदं भवति। मुण्डपृष्ठे महादेवः दीर्घकालं कठोरं तपः कृत्वा पदं न्यधत्त। अत्र क्षिप्रमेव धर्मनिष्ठः पापं त्यजति, यथा सर्पः जीर्णत्वचं विसृजति। तत्र दिव्यसर्पमहाफणिभिः रात्रौ दिवा च रक्षितं क्षेत्रं, ये सिद्धानां प्रमोदं, पापिनां च भीतिं जनयन्ति। मुण्डपृष्ठस्य उत्तरतो कनकनन्दी नाम महती पुण्यतीर्थी त्रिलोक्यविश्रुता, यत्र दिव्यर्षिसंघैः सेव्यमाना; तत्र स्नानेन विहगाः स्वर्गं यान्ति। तत्र कृतं श्राद्धं अक्षयम्; स्नात्वा त्रिणृणां विमुक्तिर्भवति। तस्मिन्सरस्तटे महद्देवालयं स्थितम्; तत्रारुह्य स्तोत्रपाठेन सिद्धः स्वर्गं प्राप्नोति। उत्तरमाणसं गच्छन् परमसिद्धिं लभते; तत्र प्राप्ते पुरी प्रमुख्या महदाश्चर्यं दृश्यते। तत्र यथाशक्ति श्राद्धं दातव्यं; तेन दिव्यकामान् प्राप्नोति, मोक्षोपायं च निरन्तरं। माणससरे महती विशिष्टा दृश्यते—ये स्वर्गात् पतिताः सुकृतिनः, ते गगने दीप्तिमन्तः दृश्यन्ते। तत्रैव गङ्गा देवी त्रिधा प्रवहन्ती, सोमपादात् भूमौ पतिता, दिव्यद्वाररूपेण सूर्यसमानप्रभा दृश्यते। तत्रैव दिव्यं जैमूतगोल्डनिर्मितं द्वारं, स्वर्गद्वारसदृशं, यतः नदी पुनः पूर्वसागरं च अन्त्यसागरं च प्रवहति। एवं पुण्यतीर्थानां महिमानं, श्राद्धस्य च अक्षयत्वं, सिद्धक्षेत्राणां च माहात्म्यं शास्त्रानुसारतः सुसम्बद्धया कथया निरूपितम्।