वायुपुराणम्

राजा वेण्यः पृथ्वीं प्रति कोपपूर्वकं जगाद—"यत् त्वं ममाज्ञां प्रतिनिवर्तसे, अद्य त्वां शरेण हत्वा स्वयमेवात्र कीर्तिं स्थापयित्वा जनान् धारयिष्यामि। अतः धर्मधुरंधर, मम वचो गृहाण—त्वं जनान् सदा जीवय, नात्र संशयः, त्वं हि समर्था। मम कन्या भव; एष उपायो महान्। धर्मस्य हेतोः त्वां निगृह्णामि, भीषणे।" एवं संबोधिते सा पुण्या पृथ्वी वेण्यं प्रति प्रत्युवाच—"यथास्तु, राजन्, अहं न संशयं तद् करिष्यामि। किन्तु, मे वत्सो दत्तव्यः येनाहं पयः प्रयच्छेयम्; सर्वत्र समा क्रियतां मम, यथा सर्वत्र पयः स्रवति, तथा सर्वत्र भवामि।" ततः वेण्यः धनुष्कोट्या सर्वान् शिलास्तरान् अपोहत्; तेन पर्वतान् अपाकरोत्। पूर्वेषु मन्वन्तरेषु पृथ्वी स्वभावतः विषमा आसीत्; तस्याः समविषमस्थानानि स्वभावतः एव सञ्जातानि। पूर्वसृष्टौ पृथिव्याः विषमभागे नगरीग्रामविभागो नासीत्। न कृषिः, न पशुपालनम्, न कृष्यायोगः, नापि व्यापारमार्गाः आसन्; चाक्षुषमन्वन्तरस्य पूर्वकाले एषा स्थितिः, वैवस्वतमन्वन्तरे सर्वमिदं समुत्पन्नम्। यत्र समता आसीत्, तत्रैव जनाः सदा वसन्ति स्म। तेषां फलं मूलं च आहारः स्मृतः; वेण्यादारभ्यैतदिह लोके प्रवृत्तम्। सः अपि महता क्लेशेन ओषधीन् नाशयामास; ततः प्रभुः वत्सं चाक्षुषमनुं नियुक्त्य पृथ्वीं स्वयं दुग्धवान्—सस्यं स्वतो जग्राह। वेण्येन पृथ्वी सस्याय दुग्धा; चाक्षुषमनुं वत्सं कृत्वा पात्रं च पृथ्वीं, तेन तेनाहारः जनानां सदा जीवितदायकः। पुनः, मुनिभिः स्तूयमाना पृथ्वी दुग्धा; सोमो वत्सः, बृहस्पतिः दुहिता। पात्रं वेदच्छन्दांसि, गायत्र्यादीनि; तेषां दुग्धं तपः च शाश्वतं ब्रह्म। देवानां गणैः पुरन्दरप्रमुखैः स्तूयमाना पृथ्वी सुवर्णपात्रे अमृतं दुग्धा; तेन देवा इन्द्रमुख्याः जीवन्ति। नागैः स्तूयमाना पृथ्वी विषं दुग्धा; तेषां वासुकिः दुहिता, कद्रुसुताः वत्साः। नागानां सर्वसर्पाणां च तेन तेषां आहाराचारबलं सदा तिष्ठति। पुनः, लाक्षापात्रे पृथ्वी गुह्यरत्नाय दुग्धा; वैश्रवणं वत्सं कृत्वा यक्षैः साधुभिः सह। जातुनाभा, मणिपतेः पिता, दुहिता; तेन तेषां जीविका। राक्षसैः पिशाचैश्च पृथ्वी पुनरपि दुग्धा; कुबेरः ब्रह्मसम्पन्नः दुहिता। बलवान् राक्षसः सुमाली रक्तं दुग्धं दुग्धवान्, कपालं पात्रम्; तेन राक्षसाः सर्वथा तिष्ठन्ति। गन्धर्वैः अप्सरसां गणैः च स्तूयमाना पृथ्वी पद्मपात्रे विशुद्धगन्धाय दुग्धा; चित्ररथो वत्सः। तेषां विश्वावसुस्तपस्वी दुहिता, गन्धर्वराजः तेजस्वी। पर्वतैः स्तूयमाना पृथ्वी औषधिरत्नाय दुग्धा; हिमवान् वत्सः, मेरुः दुहिता, पर्वतमेव पात्रम्। पुनः, वृक्षैः ओषधीभिश्च स्तूयमाना पृथ्वी पलाशपत्रे छिन्नप्ररोहाय दुग्धा; पुष्पितः पर्वतः कामधेनुः, प्लक्षः वत्सः, पृथ्वी सर्वकामदायिनी दुहिता। एषा सा पोषिका सृष्टिकर्त्री धारयित्री च, पृथ्वी पृथुना लोकहिताय दुग्धा, या चराचरस्य आधारः गर्भश्च। सूत उवाच—"एषा सा पृथ्वी समुद्रेण सीमिता मेदिनीति प्रसिद्धा; धनं वहतीति सा वसुधा इति च कथ्यते। सा कन्याभावं प्राप्य पृथ्वीति अभिहिता। सा पृथ्वी विस्तीर्णा, विभागवती, शोभिता, क्षेत्रनगरैः भूषिता, चतुर्वर्णसंयुता, तेन धीमता राज्ञा रक्षिता। स एव राजा वेण्यः सर्वपतिषु श्रेष्ठः, सर्वैः पूज्यः। सर्वैः वेदवेदाङ्गपारगैः पुण्यैः ब्राह्मणैः पृथुः एव नमनीयः, स ब्रह्मवंशसम्भूतः, नित्यमेव। सर्वैः कीर्तिकामैः नृपतिभिः पृथुः वैण्यः तेजस्वी नापमाननीयः। युद्धे विजयकाङ्क्षिभिः क्षत्रियैः अपि पृथुः एव नमनीयः। यः क्षत्रियः युद्धं प्रविश्य पृथुं स्तौति, स घोरं संग्रामं सम्यक् अतिक्रम्य कीर्तिं लभते। वैश्येषु अपि स राजा पृथुः पूजनीयः, यः वैश्यकर्मोपजीवी, दातारः, महाकीर्तिः। एवं विशेषतः वत्साः दुहितारः दुग्धं पात्राणि च मया यथाक्रमं वर्णितानि।