वायुपुराणम्

द्विजः यः एतेषु तीर्थेषु गच्छति, सः नित्याग्निवत् पापात् विमुक्तः भवति। पुण्डरीकं महातीर्थं समुपगम्य, पुण्डरीकस्य तुल्यं फलम् अवाप्नोति; ब्रह्मतीर्थे महातीर्थे अश्वमेधस्य फलम् लभते। सिन्धु-सागरयोः संगमे तथा पंचनदे अक्षयम् पुण्यं प्राप्यते; ततः मण्डवा पर्वते आत्मा शुद्धीभवति। सप्तसरोवराणां मध्ये, विशेषतः मानसायां, श्राद्धं दातव्यं; महाकूट, वन्द, गिरौ, त्रिरौ, त्रिककुड पर्वतेषु अपि। सायंप्रकाशे महायज्ञवेद्यां महान् आश्चर्यः दृश्यते; श्रद्धायुक्ताः व्रतानुष्ठानपराः एव तत्र आगच्छन्ति, न तु श्रद्धाहीनाः। तत्र जातवेदः शिलाः अस्ति, या नित्याग्नेः स्वरूपा; तत्र कृतं श्राद्धं तथा अग्निहोत्रं नित्यं अक्षयम् भवति। तत्र प्रतिदिनं सायं स्थित्वा, पितृभ्यः श्राद्धं दातव्यं, अक्षयपुण्यार्थम्। सिद्धः वा असिद्धः वा, यः तत्र पुरुषः इति प्रसिद्धः, सः तीर्थं स्वर्गमार्गदायकम् इति कथ्यते, तत्क्षणात् वरप्रदायकम्; तत्र सप्तर्षयः वैरं त्यक्त्वा स्वर्गं गतवन्तः। अद्यापि तेषां गमनस्थलानि दृश्यन्ते, यत्र वैरं त्यक्त्वा गतवन्तः; यः तत्र उत्तमतीर्थे स्नानं करोति, सः स्वर्गं प्राप्नोति। तत्र नन्दी-सिद्धैः सेवितं प्रसिद्धं देवस्थानम् अस्ति; नन्दीश्वरस्य रूपं तत्र दुष्टैः न दृश्यते। तत्र सुवर्णयूपाः सूर्ये उदिते दीप्तिमन्तः दृश्यन्ति; तान् प्रदक्षिणं कृत्वा, तत्र जनाः स्वर्गं यान्ति, अदृश्याः भवन्ति। सर्वतः कुरुक्षेत्रम्, विशेषतः परमतीर्थम्; तत् महायोगिनः सनत्कुमारस्य पूज्यं, तत्र तिलदानात् पितरः नित्यं अक्षयपुण्यं लभन्ति। बलार्थं धर्मराजस्य निवासे अक्षयश्राद्धं कर्तव्यम्; अमावास्यायां विधिपूर्वकं कृतं श्राद्धं अपि एवं भवति। पुनः विशेषतः कुरुक्षेत्रे, तत्र स्थितान् पितरः पूजनीयाः; एवं कृत्वा, सत्पुत्रः ऋणात् मुक्तः भवति। यत्र सरस्वती लीयते, प्लक्षप्रश्रवणे, सरस्वत्यां व्यासतीर्थे, विशेषतः ब्रह्मक्षेत्रे— अक्षयश्राद्धकामः ओंकारजपेन तत्र श्राद्धं दातव्यं; गङ्गायाः सर्वत्र, महानके पर्वते अपि। यमुनास्रोतसि सर्वपापात् विमुक्तिः; तत्र अतीवोष्णं अतीवशीतलं जलं तस्य लक्षणम्। सा धर्मिणी यमस्य भगिनी मार्ताण्डस्य कन्या; तत्र श्राद्धं अक्षयम्, यथा पूर्वं पितृभिः स्तुतम्। ब्रह्मप्रियसरोवरे स्नानं कृत्वा, तत्क्षणात् ब्राह्मणत्वम् अवाप्नोति; तत्र श्राद्धं, जपः, होमः, तपः च अनन्तम्। तत्र महातपस्वी वसिष्ठः स्तम्भवत् अचलः अभवत्; अद्यापि तत्र रत्नैः भूषिताः वृक्षाः दृश्यन्ति। तत्र धर्माधर्मप्रकाशकं तुला दृश्यते; ब्राह्मणैः तत्र तौलितः, तीर्थानां परमफलम् ज्ञायते। पितृकन्या योगा गन्धकालीति प्रसिद्धा, ब्रह्मणः चतुर्थांशः, पराशरवंशवैभवः। सः बुद्धिमान् महर्षिः एकं वेदं चत्वारः विभजिष्यति; सः महायोगी महात्मा व्यासं जनयिष्यति। तत्र अच्छोदकसरोवरम् अस्ति, यत्र अच्छोदा उत्पन्ना; सा वारणस्य आज्ञया मत्स्ययोनिरे जन्म लब्धा। यत्र तस्याः पवित्राश्रमः, सत्पुरुषैः सेवितः, तत्र एकवारं कृतं श्राद्धं अक्षयम्; तत्र योगध्यानात् यत् किमपि दत्तं तत् तत्क्षणात् उत्पद्यते। कुबेरशिखरे, व्यामशिखरे, व्यासतीर्थे च, ब्राह्मणः तत्र श्राद्धं दत्वा अनन्तं अक्षयपुण्यं प्राप्नोति। तत्र सिद्धैः नित्यं सेवितम्, अशुद्धचित्तैः अदृश्यम्; नन्दा, उत्तरपूर्ववेद्यां, तत्र पुनरागमनम् नास्ति। सिद्धक्षेत्रम् तत्र प्रीयते; तत्र गत्वा पुनरागमनम् नास्ति। महालये, महादेवः स्वस्थानम् स्थापयामास। देवीधामे, प्रभुः एकपादेन तपः अकरोत्; तत्र दिव्यं जलम् कुहाभवत्, उमाशिखरे स्थितम्। उमाशिखरे, भृगुशिखरे, ब्रह्मशिखरे, महालये, काद्रवती, शाण्डिल्ये, वामनगुहायाम् अपि। एतेषु स्थलेषु गत्वा, शुद्धिः प्राप्यते, तत्र कृतं श्राद्धं नित्यं अक्षयम्; जपः, होमः, ध्यानं, पुण्यकर्म च, तत्र महान् फलम् ददाति। शतवर्षं गुरुभक्ताः ब्रह्मचर्यं यज्ञरूपेण आचरन्ति; एतेषु स्थलेषु स्नानं कृत्वा, तत्सदृशं उत्तमं फलम् तत्क्षणात् लभ्यते। तत्र कुमारधारा नाम प्रवाहः पापनाशकः दृश्यते; तत्र यत् आसनं वाहनं वा दृश्यते, तत् तत्क्षणात् शुभम् भवति। कश्यपस्य महातीर्थं कालसर्पीति प्रसिद्धम्; तत्र अक्षयपुण्यार्थम् श्राद्धं नित्यं कर्तव्यम्। शालग्रामस्य सर्वतो कृतं श्राद्धं नित्यं अक्षयम्; तत्र सामान्यदृष्ट्या न दृश्यते, शुद्धात्मनः प्रत्यक्षम्। तत्र अयोग्यस्य संकेतः, योग्यस्य निवासः; तत्र पवित्रसरोवरे दिव्यः नागेश्वरः वासं करोति। सः सत्पुरुषेभ्यः दानं गृह्णाति, दुष्टेभ्यः न; तत्र अतीवदीप्तनागैः भोजनं न शक्यते। एतेषु द्वयोः तीर्थयोः धर्मः प्रत्यक्षः; देवदारुवने अपि, एषा आचारः अनुकरणीयः। सत्पुरुषेभ्यः पापानि कम्पितानि, तेषां वियोगः दृश्यते; भागीरथ्यां, प्रयागे च, अक्षयता नित्यं कथ्यते।