वायुपुराणम्

शृणु, धर्मप्रिय, श्राद्धकर्मणि विधिवत् यथाक्रमं सम्पाद्यन्ते जीवेषु, देवेषु, पितृषु च रक्षणं सत्कारः च, यथाशास्त्रं निर्दिष्टः। तेन सर्वं विधिना सम्पूर्णं भवति। ततः ब्रह्मा पितृगणैः सह तेषां वरं दत्त्वा तुष्टः अभवत्। वेदेषु मनुष्याणां पञ्चमहायज्ञाः प्रसिद्धाः, येषां अनुष्ठानं सततं कर्तव्यं। दातॄणां गमनं तु श्रूयताम्—ते निर्भयाः, अहंकाररहिताः, दुःखशोकवर्जिताः, क्लेशरहिताः, सर्वकामसम्पन्नं ब्रह्मस्थानं प्राप्नुवन्ति। शूद्रोऽपि मन्त्रवर्जितं पञ्चमहायज्ञं कर्तव्यं; अन्यथा, यः भोजनं कुर्यात्, स सततं ऋणं प्राप्नोति। पापात्मा स्वार्थं पाचयित्वा यः खादति, सापि ऋणं प्राप्नोति; तस्माद् पञ्चमहायज्ञं नित्यं कुर्वीत। केचित् जीवन्मात्रं अपि यज्ञं न इच्छन्ति; तत्र प्रथमं वारिणा बलिं दद्यात्, तद्वत् कुम्भं च। प्रसिद्धं बलिं उच्छ्रिते वा नीचस्थाने वा स्थापयेत्; परशृङ्गयुक्तानां गोः पुरतः सूक्ष्मं बलिं दद्यात्। यावत् पितरः जीवन्ति, तावत् तेषां पिण्डदानं न कुर्यात्; अपि तु शास्त्रानुसारं भोज्यपाकं तान् तर्पयेत्। एष विधिः वेदेन निर्दिष्टः, तं विस्तारतः वक्ष्यामि। पितरः देवदेवताः महात्मनः, आचार्याश्च, पिण्डदानानन्तरं किञ्चिद् इच्छन्ति। ब्राह्मणपूजा सर्वदा सर्वथा कर्तव्या; तस्य धर्मार्थनिपुणता बृहस्पतिना कथिता। प्रथमं पिण्डं दद्यात्, ततः ब्राह्मणान् भोजयेत्; योगस्थिताः महात्मनः पितरः सोमेन तृप्ताः। तस्मात् योगिनः शुद्धचित्तः पिण्डं दद्यात्; तदपि पितृणां हविरिव। सहस्रेषु ब्राह्मणेषु अग्रासनस्थः योगी नौरिव यजमानं भोजकं च पारयति। अयोग्येषु ग्राह्ये, योग्येषु अवमानने, तत्र दिव्यं दण्डं तरुणस्य वेगेन पतति। परम्परायाः परित्यक्त्वा, अज्ञं भोजयित्वा, मुख्यं कर्म न कृत्वा, दाता नश्यति। कामयमानः पिण्डं अग्नौ सम्यक् दद्यात्; पुत्रार्थी मध्यं पुत्राय दद्यात्। तेजोऽर्थी श्रेष्ठं गोभ्यः दद्यात्; गोभ्यः ज्ञानं, कीर्तिः, यशः, गौरवं च दद्यात्। दीर्घायुषः कामयमानः काकाय दद्यात्; स्वादुयः कामयमानः कुक्कुटाय दद्यात्। एवं पिण्डदानस्य फलम् उक्तम्; दक्षिणां वा दक्षिणाभिमुखं स्थित्वा दद्यात्, पितृस्थानं खं, दक्षिणा तेषां दिशा। विद्वांसः पुनः प्रथमं पिण्डदानं कर्तव्यम् इति उक्तवन्तः; तेषां अनुमतिः लब्ध्वा पिण्डं उत्तोल्य दद्यात्। पुष्पाणां, फलानां, भोज्यपाकानां च, श्रेष्ठं भागं गृहित्वा सर्वं जातवेदसे अग्नौ दद्यात्। भोज्यं, पक्वान्नं, पेयं, उत्तमफलानि—अग्नौ दत्त्वा, दक्षिणाभिमुखं पिण्डं स्थापयेत्। सुगन्धि, स्वादु भोज्यपाकैः, रसैः च पितरः तर्पयेत्; श्रद्धया, समाहितः, नम्रः, हस्तौ संयुक्तौ, भक्त्या, श्रद्धया च—एवं यः, स इच्छितं फलम् प्राप्नोति। निःकपटनता, कृतज्ञता, उदारता, आदरः—एतेषु पितरः यज्ञं, दानं च ददाति। द्विजातीनां भोजनानन्तरं सौम्यं विधिं शृणु यथाक्रमं। भूमिं सिक्त्वा तां उत्तोल्य, पितृभक्तः, तत्र विधिना सम्यक् विसृजेत्। ततः पुरोहिताः 'स्वधा' मन्त्रं उच्चरन्ति, विप्रेषु बहुदानं ददाति; उत्तमद्विजान् सत्कृत्य, शेषभोजनाय अनुमतिः लब्ध्वा, हस्तौ संयुक्तौ, भक्त्या, तान् अनुगच्छेत्, विसर्जयेत् च। पितरः श्रद्धया पूजिताः तुष्टाः भवन्ति; योगिनः, महात्मनः, पापरहिताः, महाबलाः। मृत्युः अनन्तरं, स्वर्गलाभाय, कामाय, महद् ऐश्वर्याय, येषां कृपा, तेषां मोक्षः अपि क्रमशः लभ्यते। अधुना शृणु, सौम्य, सरः, नदी, तीर्थ, प्रदेशः, आश्रमः च। त्रैलोक्ये अमरकण्टकः पर्वतः पुण्यः, सिद्धगन्धर्वसेव्यः, श्रेष्ठः, पावनः। तत्र सहस्रकोटिवर्षाणि अङ्गिरा महर्षिः अत्यन्तकठिनं तपः अकरोत्। तत्र न मृत्युः, न राक्षसपथः, न भयम्, न दुर्भाग्यं, यावद् भूमिः अस्ति। स पर्वतः तेजसा, कीर्त्या च शोभते, शिखराणि सदा भूषितानि, प्रलयाग्निवत्। तत्र कुशा मृदु, सुगन्धि, सुवर्णवर्णा, मनःप्रियाः, शान्ताः, दक्षिणनर्मदां पिबन्ति, प्रसिद्धाः। अत्र अङ्गिरा महर्षिः स्वर्गमार्गं अपश्यत्, अग्निहोत्रे महाबलः, उत्तमकुशान् शिलापीठाय। अमरकण्टके कुशेषु, यः एकदा अपि पिण्डं दद्यात्, स बुद्धिमान्—तस्य फलं वक्ष्यामि। तद् श्राद्धं अक्षयं भवति, पितृणां तृप्तिं वर्धयति; तत्र पुण्यस्थले प्राप्त्वा, ते सदा लयम् प्राप्नुवन्ति। तत्र अग्नेः पावनत्वं सर्वत्र अद्यापि दृश्यते; बाणार्तानां प्राणिनां कृते नदी अस्ति, या तेषां व्रणं हन्ति। एवं श्राद्धविधिः, दानस्य महत्त्वं, पुण्यस्थलस्य महिमा, पितृणां तृप्तिः च, शास्त्रानुसारं धर्मप्रियाय कथिता।