वायुपुराणम्

हिमालयस्य रम्ये शिखरे, यत्र देवाः गन्धर्वाः च सेवां कुर्वन्ति, यत्र सर्वाः अप्सरसः विचरन्ति, तत्र देवगन्धर्वसम्पूजिते स्थले, शुद्धचित्तैः तुष्टैः पितरः तान् अभ्यधायन्—‘वयं तुष्टाः। वरं वृणीत। किम् इच्छन्ति? किम् कामं पूरयाम?’ इति। तेषां वाक्यं श्रुत्वा, त्रैलोक्यस्य स्रष्टा, प्रजापतिः ब्रह्मा, विश्वेदेवान् इदं उवाच। महातेजस्वी ब्रह्मा, तेषां तपसा संतप्तः, तुष्टः सन् उवाच—‘किम् कामं दातव्यं?’ इति। तदा ब्रह्मणा जगत्स्रष्ट्रा उक्ताः सर्वे विश्वेदेवाः जगत्प्रतिपालकं ब्रह्माणं समूचुः—‘श्राद्धे अस्माकं भागः स्यात्; एष एव वयं वरेच्छाम।’ तेषां दिव्येषु सम्मानितेषु ब्रह्मा प्रत्युवाच—‘तथा भविष्यति; यं वरं इच्छथ, स एव सिध्यति।’ पितरः पुनः प्रतिज्ञाय प्राहुः—‘नात्र संशयः।’ ते पुनः अवदन्—‘यदिह क्रियते, तत्र यूयं अस्माभिः सह संबद्धाः स्याथ; श्राद्धे अस्मदर्थं प्रथमं भागं प्राप्स्यथ।’ ब्रह्मा पुनः उवाच—‘मानुषेषु एषा विधिः भविष्यति; सत्यं वः वदामि। माल्यैः, गन्धैः, अन्नैः च, यूयं प्रमुखं उपहारं प्राप्स्यथ।’ तदनन्तरं ब्रह्मा अवदत्—‘दातृः प्रथमं यूयं, पश्चात् अस्मान्, समर्पयेत; पूर्वं अस्माकं विसर्जनं, अनन्तरं देवाः।’ तथा, श्राद्धकर्मणि, जीवेषु, देवेषु, पितृषु च, संरक्षणं अतिथिसत्कारः च, विधिपूर्वकं सम्पाद्यते। एवं सर्वं विधिवत् सम्पूर्णं भविष्यति। एवं वरं दत्त्वा ब्रह्मा पितृगणैः सह स्थितः। वेदे पुरुषाणां पञ्च महायज्ञाः घोषिताः; पुरुषः तान् पञ्च महायज्ञान् सदा आचरितुम् अर्हति। दातॄणां गमनं तु ज्ञातव्यं—ते निर्भयाः, निर्व्यथा, निरहंकाराः, न दुःखिताः, न श्रान्ताः, सर्वकामसम्पन्नं ब्रह्मस्थानं प्राप्नुवन्ति। शूद्रः अपि एतान् पञ्च यज्ञान् मन्त्रवर्जितान् कर्तुम् अर्हति; अन्यथा, यः अन्नं भुञ्जते, सततं ऋणं प्राप्नोति। स्वयमेव पाच्यं भुञ्जानः पापात्मा अपि ऋणं प्राप्नोति; तस्मात् पञ्च महायज्ञाः सदा कर्तव्याः। केचित् जीवन् अपि नैव बलिं इच्छन्ति; तस्मात् प्रथमं जलबलिं समर्पयेत, जलकुम्भं च। प्रसिद्धं बलिं उच्चस्थले वा नीचस्थले वा स्थापयेत; परशृङ्गयुक्तगवां पुरतः सूक्ष्मरूपेण बलिं स्थापयेत। पितरः जीवतः पिण्डदानं न समर्पयेत; तेषां तु उचितं भोजनं, स्वाद्यं च, विधिपूर्वकं दद्यात्; वेदविधिना एतत् विधिं विस्तारतः कथयामि। एते पितरः, देवदेवानां महात्मनः, आचार्याः अपि, पिण्डदानानन्तरं किञ्चित् इच्छन्ति। ब्राह्मणपूजा सदा सर्वथा कर्तव्या; एषा धर्मस्य, अर्थस्य, कौशलस्य च साधनं, बृहस्पतिना घोषितम्। प्रथमं पिण्डं समर्पयेत, ततः ब्राह्मणान् भोजयेत; योगस्थिताः महात्मनः पितरः सोमेन पुष्टाः योगं प्राप्ताः। योगिनः शुद्धया पिण्डं समर्पयेत; पितृणां तु एषा हविः साक्षात् समर्पितेव। सहस्रेषु ब्राह्मणेषु यदि अग्रासनस्थः योगी अस्ति, स जलनाव इव यजमानं, भोजकान् च, पारयति। यत्र अयोग्यस्य स्वीकृति, योग्यस्य अनादरः, तत्र दिव्यं दण्डं तरुण्याः वेगेन शीघ्रं पतति। यत्र शास्त्रानुसृत्य त्यक्त्वा, मूढं जनं भोजयति, मुख्यं कर्म न कृत्वा, तत्र दाता विनश्यति। यः भोगेच्छुः सदा यत्नेन पिण्डं अग्नौ समर्पयेत; पुत्रकामः मध्यं पुत्राय दद्यात्। उत्तमतेजः इच्छन् गवां उत्तमं दद्यात्; विद्या, सम्मानः, कीर्तिः, यशः, गवां सदा दत्तम्। दीर्घायुः कामयन् काकेभ्यः दद्यात्; स्वादु इच्छन् कुक्कुटेभ्यः दद्यात्। एवं पिण्डदानस्य फलम् उक्तम्; दक्षिणदिशं वा, दक्षिणाभिमुखं तिष्ठन्, पिण्डं समर्पयेत; पितरः आकाशे तिष्ठन्ति, दक्षिणा तेषां दिशा। विद्वद्ब्राह्मणाः पुनः उक्तवन्तः—प्रथमं पिण्डदानं कर्तव्यम्; ब्राह्मणानां अनुमतिः लब्ध्वा, पिण्डं उच्चालयेत। पुष्पाणाम्, फलानाम्, खाद्यस्य च, तेषां प्रमुखं भागं गृहीत्वा, सर्वं जातवेदसे अग्नौ समर्पयेत। खाद्यं, पक्तं अन्नं, पेयं, उत्तमं फलम्—एतानि अग्नौ समर्प्य, तदनन्तरं दक्षिणाभिमुखं पिण्डं स्थापयेत। समृद्धं गन्धयुक्तं खाद्यं, स्वादु पेयं च, पितरः तृप्तयेत; श्रद्धया, भक्त्या, समाहितः, अञ्जलिं कृत्वा उपविश्य, इच्छितं फलम् प्राप्नोति। कृपणता-त्यागः, कृतज्ञता, उदारता, सम्मानः—एतेषां कारणेन पितरः यज्ञं, दानं च ददाति। अथ, द्विजातिभिः भोजनानन्तरं, सौम्यं विधिं शृणु, यथा अनुक्रमेण वदामि। भूमिं प्रथमं सिक्त्वा, उत्थाप्य, पितृभक्तः, विधिपूर्वकं अत्र समर्पयेत। ततः, ऋत्विक् ‘स्वधा’ मन्त्रं पठेत्, विधिपूर्वकं, विप्रेषु महादानं दद्यात्; उत्तमद्विजातिभिः सम्मानितः, शेषान्नं अनुमतिः लब्ध्वा, अञ्जलिं कृत्वा, भक्त्या, तान् अनुव्रज्य, विसर्जयेत। पितरः श्रद्धया पूजिताः तुष्टाः भवन्ति; योगिनः, महात्मनः, पापरहिताः, महाशक्तिसम्पन्नाः। मरणानन्तरं, स्वर्गलाभाय, कामार्थं, महद्व्याप्तये च, येषां कृपा लभ्यते, ते कालक्रमेण मोक्षं अपि प्राप्नुवन्ति।