वायुपुराणम्

तेजस्विभिः दीप्तबाणैः, प्रखरवपुषा महायोगबलसम्पन्नः स राजा विनिर्मलशौर्येण, देवानपि अजित्य स्थितः। तदा तत्र त्रैलोक्यपूजिता देवी, सर्वत्र आश्रयं न लभमाना, केवलं वैण्यं शरणं जगाम। सा देवी विनीतया कृताञ्जलिपुटया तस्य समक्षं स्थित्वा इदं वचनमब्रवीत्— "त्वं नारीवधं धर्मविरुद्धं न मन्यसे; अहं विना, हे राजन्, कथं प्रजाः धारयिष्यसि? मयि एव लोका: स्थिताः; मया एव विश्वं धृतम्। मया विना, श्रेष्ठराजन्, प्रजाः विनश्येयुः। यदि प्रजानां हितमिच्छसि, मां न हन्तुमर्हसि, भूमिपते। मम वचः शृणु—यः कश्चित् कार्यारम्भः विधिना आरब्धः स एव सफलतां गच्छति। माम् अपि हत्वा, राजन्, प्रजाः रक्षितुं न शक्नोषि। अहं खाद्यस्य मूलं भविष्यामि; रोषं त्यज, महातेजन्। स्त्रियः शतजन्तुषु अपि अबाध्या इति श्रूयते। एतद् विदित्वा, धर्मं मा परित्यज।" एवं बहुशः उक्तवाक्यानि श्रुत्वा, स महाबुद्धिः राजा, आत्मसंयमी धर्मात्मा, क्रोधं निगृह्य, भूम्यै प्रत्युवाच— "यः कश्चन स्वार्थाय वा परार्थाय वा, एकं वा अनेकानि वा प्राणिनः हन्ति, स पापं आप्नोति, इच्छन् वा अनिच्छन् वा। किन्तु, यदि एकस्य वधेन बहवः सुखं प्राप्नुवन्ति, तर्हि तादृशे हितवधे न पापं, नापि पापच्छायाऽस्ति। अतः प्रजानां हितार्थं, यदि त्वं मम वचनं न करोषि, अद्य त्वां हनिष्यामि, हे भूमे। अद्य त्वां शरेण हत्वा, यत् मम आज्ञां परित्यजसि, अहमेव ख्यातिं प्राप्य, प्रजाः धारयिष्यामि। अतः धर्मवती, मम वचनं गृहाण—सदा प्रजाः पुनरुत्थापय; त्वं तत्र समर्था, न संशयः। मम कन्या भव; एष धर्मस्य महोपायः। त्वां धर्मार्थं निगृह्णामि, भीषणे।" एवं उक्ते, सा पुण्यवती पृथ्वी वैण्यं प्रत्युवाच—"एवं अस्तु, राजन्; अहं निःसंशयं करिष्यामि। एकः वत्सः मम दत्तव्यः, येन स्नेहेन अहं दुह्येयम्; तथा मां सर्वत्र समां कुरु, धर्मश्रेष्ठ; यथा क्षीरं सर्वत्र स्रवति, तथा अहं सर्वत्र स्याम्।" ततः वैण्यः धनुषः अग्रेण सर्वाणि शिलास्तराणि अपाकरोत्; तेन पर्वतानां नाशः अभवत्। प्राचीनमन्त्ररेषु, पृथ्वी स्वभावतः विषमा आसीत्; तस्याः समा विषमा च स्थले स्वभावतः उत्पन्नानि। प्राक्सृष्टौ, विषमे भूमौ नगरीनां ग्रामाणां च विभागः नासीत्। न कृषयः, न पशुपालनं, न कृषिः, न पन्थानः; चाक्षुषमन्वन्तरपूर्वे, एषा स्थितिः प्राचीनकाले आसीत्। वैवस्वतमन्वन्तरे, एतत्सर्वं अभवत्। यत्र यत्र समता आसीत्, तत्र एव जनाः सदा वसन्ति स्म। तेषां आहारः फलमूलमिति कथ्यते; वैण्यात् आरभ्य, एतत्सर्वं लोके अभवत्। ततः सः अपि महता क्लेशेन ओषधीन् नष्टवान्; तदा भगवान्, वत्सं चाक्षुषमनुं नियुक्त्य, पृथुना भूमेरूर्ध्वात् धान्यानि दुह्यन्ते स्म। तेन वैण्येन भूमिः धान्यार्थं दुह्यते स्म; चाक्षुषमनुं वत्सं कृत्वा, पात्रं भूम्याः कृत्वा, तेन आहारेण जनाः सदा जीवन्ति स्म। पुनः, ऋषिभिः स्तूयमाना, भूमिः दुह्यते स्म; सोमो वत्सः, बृहस्पतिः दुहित्रा। पात्रं वेदमेताः, गायत्र्याद्याः; तस्याः दुग्धं तपः च नित्यं ब्रह्म च। देवैः पुरन्दरमुख्यैः स्तूयमाना, सुवर्णपात्रेण, अमृतं दुग्धं; तेन देवाः इन्द्रमुख्याः जीवन्ति। नागैः स्तूयमाना, भूमिः विषं दुग्धमिव दुह्यते स्म; वासुकिः दुहिता, कद्रुसुताः वत्साः। तेन नागाः सर्वे च सर्पाः, भीमाः महाकायाः, तेनैव जीवन्ति; तेषां आहारः, आचारः, बलं तस्मात्। पुनः, लाक्षापात्रेण, भूमिः गुह्यरत्नानि दुह्यते स्म; वैश्रवणं वत्सं कृत्वा, यक्षैः सुसद्भिः सह। जातुनाभः, रत्ननाथपिता, दुहिता; स यक्षपुत्रः महात्मा महाबलः। तेन ते जीवन्ति, इति महर्षिः उक्तवान्। भूमिः पुनः राक्षसैः पिशाचैः च दुह्यते स्म; कुबेरः ब्रह्मसम्पन्नः दुहिता। बलवान् राक्षसः सुमाली रक्तं दुग्धमिव दुह्यते स्म, कपालं पात्रं, राक्षसैः तत् नष्टम्; तेन दुग्धेन राक्षसाः सर्वथा तिष्ठन्ति। पुनः, गन्धर्वैः अप्सरसां गणैः च स्तूयमाना, भूमिः पद्मपात्रेण दुह्यते स्म; चित्ररथः वत्सः, शुद्धगन्धान् दुग्धमिव। तेषां विष्वावसुर्हि, मुनिपुत्रः शुद्धात्मा, दुहिता; गन्धर्वराजः महाबलः महात्मा, सूर्यसमप्रभः। पर्वतैः स्तूयमाना, भूमिः औषधिरत्नानि दुह्यते स्म; तेषां हिमवाँ वत्सः, मेरुः दुहिता, पर्वतः पात्रम्। पुनः, वृक्षैः ओषधिभिः च स्तूयमाना, भूमिः पलाशपत्रेण दुह्यते स्म; दुग्धं छिन्नसञ्चारिण्यः शाकाः। पुष्पशैलः कामधेनुः, प्लक्षः वत्सः; भूमिः सर्वकामदात्री दुहिता सर्वभूतानां भूतपूर्वाणां च भविष्यतां च। एषा पोषिका, सृष्टिकर्त्री, धात्री च पृथ्वी; पृथुना लोकानां हिताय दुह्यते स्म, इति श्रूयते; सा स्थावरजङ्गमस्य जगतः आधारः गर्भश्च।