वायुपुराणम्

सूतः कथयति—यज्ञकर्मणि समिधां विधिवत् उपयुज्यते। तत्र सरला, देवदारु, शालः, खदिरः च विशेषेण प्रशस्ताः समिधार्थे। गृह्यवृक्षाः, कंटकवृक्षाः, यज्ञाय योग्याः, पितृपूजनाय समिधरूपेण निर्दिष्टाः वृक्षाः अपि उपयुक्ताः। कल्कलवृक्षसमिधया यः अग्नौ आहुतिं ददाति, तस्य कर्मफलम् अहं शृणु। लोहितकः सर्वकामदः अश्वमेधफलम् ददाति; श्लेष्मातकः, नक्तमालः, कपित्थः, शाल्मली च तद्वत्। निपवृक्षः, विभीतकः, लताः च त्याज्याः; पक्षिणां निवासस्थानानि वृक्षाः, यज्ञाय अयोग्याः वृक्षाः च त्याज्याः। मन्त्रान्ते पितृभ्यः 'स्वधा' उच्यते, देवभ्यः यज्ञकाले 'स्वाहा' इति उच्चार्यते। सूतः पुनः उवाच—देवाः पितरः च, अन्ये च पितरः, एष अङ्गिरसः विधिः बृहस्पतिना उपदिष्टः। तत्र, प्रथमं पितरः पूजनीयाः, विशेषेण देवाः च; ये पितरः देवात् पूर्वं पूजयन्ति, ते यत्नेन तद् कुर्वन्ति। दक्षस्य कन्या विश्वा धर्माय विधिवत् दत्ता, धर्मज्ञा; तस्याः पुत्राः महात्मानः विश्वेदेवाः इति प्रसिद्धाः। त्रिषु लोकेषु ते पूज्याः, सर्वभूतैः सम्मानिताः; सर्वे महात्मानः महान् तपशक्तिं धारयन्ति। हिमालयस्य शोभनशिखरे, देवगन्धर्वैः सेविते, सर्वाप्सरसाम् गमनस्थले, देवगन्धर्वैः उपसेविते, तत्र शुद्धचेतसः पितरः तान् प्रसन्नाः सन्तः अब्रुवन्—'वरं वृणीत; वयं तुष्टाः। किम् इच्छन्ति?' तेषु एवम् उक्तेषु, ब्रह्मा, त्रैलोक्यकर्ता प्रजापतिः, विश्वेदेवान् इदं अभाषत्। महातेजस्वी ब्रह्मा, तेषां तपसा कष्टं प्रपन्नः, तेषां तपस्यैः अतिव प्रसन्नः सञ्जातः, अब्रवीत्—'किम् इच्छन्ति?' ब्रह्मणा एवं उक्ताः सर्वे विश्वेदेवाः जगत्पतये अब्रुवन्—'श्राद्धे भागः अस्तु; एषः वरोऽभिलषितः।' तदा ब्रह्मा दिव्येषु तेषु प्रत्युवाच—'एवमस्तु; यद् इच्छथ, तत् सिध्यति।' पितरः उक्तवन्तः—'नात्र संशयः।' 'यद् यत्र क्रियते, तत्र यूयं अस्माभिः सह संबद्धाः; पितृश्राद्धे प्रथमं भागं लभध्वम्।' 'एषा मनुष्यासु भविष्यति; सत्यं वः वदामि। माल्यैः, गन्धैः, अन्नेन च प्रथमं भागं लभध्वम्।' 'दाता प्रथमं यूयं पूजयेत्, ततः अस्मान्; प्रथमं अस्माकं विसर्जनं, ततः देवाः।' 'रक्षणं, अतिथिसत्कारः, विधिपूर्वकं कर्म, भूतानां, देवानां, पितृणां च श्राद्धे; एवं सर्वं विधिवत् सम्पद्यते।' एवं तेषां वरं दत्त्वा ब्रह्मा पितृगणैः सह तिष्ठति। वेदेषु पञ्चमहायज्ञाः मनुष्याय निर्दिष्टाः; पुरुषः तान् पञ्चमहायज्ञान् नित्यं कुर्यात्। दातृणां गमनस्थानं विद्धि—ते निर्भयाः, निर्विमानाः, दुःखरहिताः, श्रान्तिहीनाः, ब्रह्मलोकं गच्छन्ति, सर्वकामसम्पन्नम्। शूद्रः अपि पञ्चमहायज्ञान् मन्त्ररहितः कुर्यात्; अन्यथा, यः तान् न कुर्यात्, स सततं ऋणं प्राप्नोति। पापकर्मा स्वार्थाय पाचयन् अपि ऋणं भुङ्क्ते; अतः पञ्चमहायज्ञाः नित्यं कर्तव्याः। केचित् जीवन् अपि न इच्छन्ति, यत्नेन अपि; तत्र प्रथमं जलं बलिं दद्यात्, तथा जलपात्रम्। प्रसिद्धं बलिं उच्छ्रिते वा नीचस्थाने स्थापयेत्; परशृङ्गयुक्तं गोषु, सूक्ष्मतया पुरतः बलिं स्थापयेत्। जीवद्वयेषु पितृभ्यः पिण्डं न दद्यात्; तान् तु विधिवत् अन्नपाकैः तर्पयेत्; एष विधिः वेदेन निर्दिष्टः, तं विस्तारतः वक्ष्यामि। एते पितरः, देवदेवाः, आचार्याः अपि, पिण्डदानानन्तरं किञ्चित् इच्छन्ति। ब्राह्मणपूजनं नित्यं सर्वथा कर्तव्यम्; एष धर्मार्थकौशलस्य साधनं बृहस्पतिना उक्तम्। प्रथमं पिण्डं दद्यात्, ततः ब्राह्मणान् भोजयेत्; योगस्थिताः महात्मनः पितरः सोमेन तृप्ताः भवन्ति। अतः, योगिनः शुद्धया पिण्डं दद्यात्; पितृणां तद् यथा अग्नौ आहुति। सहस्रब्राह्मणेषु अग्रासनस्थः योगी, नौरिव जलं, यजमानं भोजकांश्च पारं नयति। यत्र अयोग्यग्राहः, योग्यस्य अवमानः, तत्र दिव्यं दण्डं, यौवनं यथा, शीघ्रं पतति। यत्र शास्त्रं परित्यज्य मूर्खं भोजयति, मुख्यविधिं त्यजति, तत्र दाता नश्यति। सुखकामः सदा पिण्डं अग्नौ सम्यक् दद्यात्; पुत्रकामः मध्यं पुत्राय यथाविधि दद्यात्। परमतेजः कामयन् श्रेष्ठं गवे दद्यात्; ज्ञानं, सम्मानं, कीर्ति, यशः गवे नित्यं दद्यात्। दीर्घायुषः कामयन् काकाय दद्यात्; स्वादुकामः कुक्कुटाय दद्यात्। एवं पिण्डदानस्य फलम् उक्तम्; दक्षिणां वा सम्यक् दक्षिणदिशं समासाद्य तिष्ठेत्, पितृस्थानं नभः, दक्षिणा तेषां दिशा।