वायुपुराणम्

शृणुत धर्म्यां कथां श्रद्दधानाः! यदा हुतं वह्नौ न सम्यगुत्थिते धूमायमाने च क्रियते, तदा यजमानः अन्धः अपत्यहीनश्च भवति, इति श्रुतमस्ति। यदि वह्निः दुर्बलः, शुष्कः, अस्थिरशिखः, धूमयुक्तः वा भवति, स वह्निः कर्मसिद्धये न योग्यः। यदि वह्निः दुर्गन्धयुक्तः, नीलवर्णः, विशेषेण कृष्णः, भूमिं विविश्य तिष्ठति, तत्र पराजयः स्यात् इति विज्ञेयम्। यः वह्निः प्रज्वलितशिखः, संहत्य शीर्षेण, घृतसुवर्णसमुत्थितः, स्निग्धः दक्षिणावर्तश्च, स एव विधिपूर्वकं कर्मसिद्धये योग्यः। नरस्त्रीसमूहात् नित्यं पूजनं लभ्यते; एवं पूजिताः पितरः अक्षया भवन्ति। मृद्भाण्डानि, उदुम्बरदण्डाः, फलानि, समिधः—एतानि विशेषतः शुद्धानि श्राद्धकर्मणि योग्यानीति कथ्यन्ते। द्विजोत्तम! जात्युत्पत्तिषु च कर्मसु च शुद्धये मया निर्दिष्टं फलं श्राद्धकर्मणि पात्रेषु स्थापनीयम्। तदेव सम्पूर्णं विज्ञेयं, कर्मणां च यथाक्रमम्; मनः समाधाय अहं तदादौ करोमि। द्विजश्रेष्ठानां अनुमत्यै भार्यां पुत्रांश्च गृहीत्वा वह्नौ हविः समर्पयेत्। प्लक्षः, न्यग्रोधः, अश्वत्थः, विकङ्कतः, उदुम्बरः, बिल्वः, चन्दनं च—एते द्रव्याणि यज्ञाय योग्यानीति निर्दिष्टानि। सरला, देवदारु, शालः, खदिरः—एते समिधारूपेण विशेषेण स्तूयन्ते। गृहीतवृक्षाः, कंटकिनः, यद् यज्ञाय योग्यं, पितृपूजायाः समिधः च यथोक्तम् उपयुज्यन्ते। यः कल्कलसमिधा वह्नौ जुहोति, स कर्मफलमवधारयतु। लोहितक, सर्वकामदः, अश्वमेधफलप्रदः; श्लेष्मातकः, नक्तमालः, कपित्थः, शाल्मली च तद्वत् फलदाः। निपवृक्षं, विभीतकं, लतानां च वर्जनं कार्यम्; पक्षिणां वासस्थानानि, यज्ञाय अयुक्तद्रुमांश्च परिहरेत्। मन्त्रान्ते ‘स्वधा’ इति पितृभ्यः, ‘स्वाहा’ इति च देवतानां हौत्रकर्मणि उच्चार्यते। सूत उवाच—देवाः पितरश्च, अन्ये च पितरः, एषा अथर्वणीय विधिः बृहस्पतिना व्याख्याता। आदौ पितॄन पूजयेत्, विशेषतः च देवान्; यः पितॄन देवेभ्यः पूर्वं पूजयति, स यत्नेन तदाचरति। दक्षस्य कन्या विश्वा नाम लोके ख्याता, धर्माय विधिवत् प्रदत्ता, धर्मज्ञा; तस्या आत्मजाः महात्मानः विश्वेदेवाः इति विख्याताः। ते त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धाः, सर्वभूतैः पूजिताः, सर्वे महात्मानः तपसा संपन्नाः। हिमालयस्य रम्ये शिखरे, देवगन्धर्वसंसेविते, सर्वाप्सरसां विचरिते, देवगन्धर्वैः सेव्यमाने, ते तिष्ठन्ति। शुद्धचित्ताः सन्तः, तैः पितरः तुष्टाः सन्तः ऊचुः—‘वरं वृणुध्वं, वयं तुष्टाः। कं कामं ददामि?’ एवं पितृभिः उक्ते, ब्रह्मा त्रैलोक्यकर्ता प्रजापतिः विश्वेदेवान् प्रति इदं वचनमब्रवीत्। स महाद्युतिः ब्रह्मा तैः तपसा पीडितः, परमसन्तुष्टः सन् उवाच—‘कं कामं ददामि?’ एवं ब्रह्मणा पृष्टाः, सर्वे विश्वेदेवाः जगतः धातारं प्रपन्नाः ऊचुः—‘श्राद्धे अस्माकं भागो भवतु, एष वयं वरं वृणीमहे।’ तदा ब्रह्मा तान् दिव्यपूजितान् प्रत्युवाच—‘एवं अस्तु, यं वरं युष्माभिः वाञ्छितं स नूनं भविष्यति।’ पितरश्च तदनु साक्षात् ऊचुः—‘अत्र न संशयः।’ ‘यदत्र क्रियते, तत्र युष्माकं अस्माकं चैव साकं संयोगः स्यात्; अस्मदर्थं श्राद्धे प्रथमं भागं प्राप्स्यथ।’ ‘इदं मनुष्येषु भविष्यति; सत्यमेतद् वः ब्रवीमि। माल्यगन्धान्नैश्च युष्माकं प्रमुखं दानं भविष्यति।’ ‘दात्ता प्रथमं युष्मान् पूजयित्वा, ततः अस्मान्; आदौ अस्माकं विसर्जनं, अनन्तरं देवतानाम्।’ ‘रक्षणं सत्कारश्च, विधिवत् क्रियाः, भूतानां, देवतानां, पितृणां च श्राद्धकर्मणि; एवं सर्वं विधिवत् सम्पद्यते।’ एवं तान् वरं दत्त्वा ब्रह्मा पितृगणैः सह तुष्टः अभवत्। वेदे पञ्च महायज्ञाः पुरुषाणां निर्दिष्टाः; पुरुषः सदा एतान् पञ्च महायज्ञान् आचरितुमर्हति। दातॄणां गतिं मम शृणु—ते निर्भयाः, अहङ्काररहिताः, शोकवर्जिताः, क्लेशरहिताः, सर्वकामसम्पन्नं ब्रह्मधाम प्राप्नुवन्ति। शूद्रोऽपि एतान् पञ्च यज्ञान् मन्त्रविना अपि कुर्यात्; अन्यथा, यः तान् नाचरति, स सदा ऋणं प्राप्नोति। पापात्मा यः केवलं स्वार्थं पचति, स अपि ऋणं भुङ्क्ते; तस्मात् पञ्चमहायज्ञाः सदा कर्तव्याः इति बुद्धिमान् नित्यं चिन्तयेत्। केचित् जीवन्नपि नैव हविर्दानं इच्छन्ति, यत्नेन अपि; तस्मात् आदौ बलिं जलपूर्वकं दद्यात्, तथैव कूप्यपात्रं च। सुप्रसिद्धं बलिं उन्नतेऽवन्नते वा स्थापयेत्; परशृङ्गिणां गावां बलिं सूक्ष्मरूपेण पुरतः स्थापयेत्। पिण्डं पितृभ्यः जीवन्नैव दातव्यं; तान् तु विधिपूर्वकं भोज्यैः स्वादुभिः च तर्पयेत्, यथाविधि; अहं तद् विधानं वेदविहितं सम्यग् वक्तुम् इच्छामि। एते पितरः, ये च देवदेवताः महात्मानः, आचार्याश्च अपि, पिण्डदानानन्तरं किञ्चित् इच्छन्ति।