वायुपुराणम्

काःशः पुनर्भवः बर्हणः उपबर्हणश्च — एते तु पितरः देवाः, देवाश्च पुनः पितरः सन्ति। एषा मन्त्रविधिः पुष्पधूपाद्युपहाराय विहिता; तानि समाहृत्य दक्षिणदिशि सम्यग् हविर्दाने समर्पयेत्। सोमाय पितृपतये स्वधा, अङ्गिरसे नमः; स्वर्गनिष्पत्त्यभावेऽपि वा लौकिकेऽपि वा कर्मणि, यथाविधि समर्पणं कार्यम्। मध्यतः समिधं निवेश्य, एवं होमविधिः निर्दिष्टः। अग्नये पितृहोत्रे स्वधा, अङ्गिरसे नमः; यमाय च अङ्गिरसे च स्वधा इति जपेत्। एवं होममन्त्राः मन्त्रक्रमेण, सदा अग्नये दक्षिणदिशि, ततः सोमाय मध्ये हविर्दीयते। तयोर्मध्ये विवस्वते सदा स्वधाविधिना, नियतविधिपूर्वकं चिह्ननं च कार्यम्। अग्निकर्मणि जपादिषु विशेषतः प्रणामः, प्रक्षालनं, अञ्जनलेपनं, पिण्डदानं च कार्यम्। अश्वमेधफलयुक्तं सर्वं कर्म मन्त्रेण सम्यक् यथाशास्त्रं यत्नेन कार्यम्। सुप्रदीप्तेऽग्नौ, विशेषतः बहुधा हविर्दाने, धूमरहिते स्फुरद्दीप्तौ, कर्मसिद्धये हविर्देयम्। अप्रबुद्धे धूमयुक्ते वा वह्नौ यः जुहोति, स यजमानः अन्धः अपत्यहीनश्च भवति, इति श्रुतिः। मन्दे शुष्के स्फुलिङ्गयुक्ते वा धूमसहितदीप्तौ वह्नौ कर्म न सिद्ध्यति। दुर्गन्धे नीलकृष्णे भूमिप्रविशति वा वह्नौ, तत्र पराजयः स्यात् इति विज्ञेयम्। सुमधुरदीप्ते, सघनशिखाग्रे, घृतहेमसमुत्थिते, स्निग्धे दक्षिणावर्ते वह्नौ कर्मसिद्धिः भवति। नरनार्यः समूहात् नित्यं पूजनं लभ्यते; एवं पूजिताः पितरः अक्षया भवन्ति। मृन्मयपात्रं, उदुम्बरद्रुमः, फलानि, समिधः च — एतानि विशेषतः शुद्धानि श्राद्धाय योग्यानीति। द्विजोत्तम, जन्मकर्मणां शुद्धये मया निर्दिष्टं फलं श्राद्धकर्मणि पात्रेषु स्थापनीयम्। तदेव सम्पूर्णं विज्ञेयम्, विधिपूर्वकं कर्मणां क्रमः; मनः समाधाय पूर्वं तत् करोमि। द्विजोत्तमात् अनुमत्य, भार्यापुत्रान् गृहीत्वा वह्नौ हविर्देयम्। प्लक्षन्यग्रोधाश्वत्थविकङ्कटोदुम्बरबिल्वचन्दनानि — एतानि यज्ञाय योग्यानीति। सरलदेवदारुशालखदिराः — एते समिधः विशेषतः प्रशस्यन्ते। गृह्यश्च कंटकद्रुमाः, यद् यज्ञाय योग्यं, पितृपूजनाय समिधः इति उक्तम्। यः कल्कलसमिधा वह्नौ जुहोति, तस्य फलं शृणु। लोहितकः सर्वकामदः अश्वमेधफलदः; श्लेष्मातक, नक्तमाल, कपित्थ, शाल्मली अपि तद्वत्। निपवृक्षं विभीतकं लतां च वर्जयेत्; खगनिवासवृक्षांश्च, यज्ञाय अयोग्यान् वृक्षांश्च परिहरेत्। मन्त्रान्ते 'स्वधा' पितृभ्यः, 'स्वाहा' देवतानां यज्ञकर्मणि उच्चार्यते। सूत उवाच — देवाः पितरश्च, अन्ये च पितरः; एष अङ्गिरसः कर्मविधिः बृहस्पत्या निरूपितः। आदौ पितॄन् पूजयेत्, विशेषतः देवांश्च; ये पितॄन् पूर्वं पूजयन्ति, ते यत्नेन पूजयन्ति इति। दक्षस्य कन्या विश्वेति लोके विख्याता, धर्माय विधिना दत्ता, धर्मज्ञा; तस्या आत्मजाः महात्मानः विश्वेदेवाः नाम्ना प्रसिद्धाः। ते त्रिषु लोकेषु कीर्त्यमानाः, सर्वैः भूतैः पूजिताः, सर्वे महात्मानः तपोमयाः सन्ति। हिमालयस्य रम्ये शिखरे, देवगन्धर्वसंसेविते, सर्वाप्सरसां संचरिते, देवगन्धर्वैः सेव्यमाने, विश्वेदेवाः स्थिताः। शुद्धचित्ताः तुष्टाः पितरः तान् ऊचुः — 'वृणुध्वं वरेण वयं तुष्टाः। कं कामं दातुम् इच्छामः?' इति। एवं उक्ते पितृभिः, ब्रह्मा त्रैलोक्यकर्त्ता प्रजापतिः विश्वेदेवान् संबोधितवान्। स महाद्युतिः देवः तैः तपोभिः संतप्तः, तेषां तपसा तुष्टः सन्, 'कं कामं ददामि?' इति उवाच। तं ब्रह्माणं लोककर्तारं तु विश्वेदेवाः सर्वे जगतां धारकं प्राहुः — 'श्राद्धे नो भागो भवेत्, एष एव वरोऽस्तु' इति। ततः ब्रह्मा तान् स्वर्गे पूजितान् प्रत्युवाच — 'एवं भविष्यति, युष्माकं वाञ्छितो वरः निश्चितम्।' पितरश्च प्रोचुः — 'अत्र न संशयः। यदिह क्रियते, तत्र यूयं अस्माभिः सह भविष्यथ; अस्मदर्थे श्राद्धे यूयं प्रथमं भागं लप्स्यध्वः।' 'एतन्मनुष्येषु भविष्यति, सत्यम् उच्यते। माल्यगन्धान्नैः यूयं श्रेष्ठं भागं लप्स्यध्वः।' 'दात्ता प्रथमं यूयं पूजयित्वा, ततः अस्मान् पूजयेत्; आदौ अस्माकं विसर्जनं, ततो देवतानाम्' इति। एवं श्राद्धविधिः, पितृदेवतासंवादः, चिरस्थायिनः धर्मस्य साक्षात् प्रतिपादनमस्ति।