वायुपुराणम्

ततः शुद्धाः उन्नताः तृणानि श्राद्धकर्मणि पूज्यन्ते, तेषु पिण्डदानं समारभ्य, ऐश्वर्यकामः तान्युपयुञ्जीत। पवित्राः पापरहिताः जनाः सन्ततिसम्पत्तिं, तेजः, कीर्ति, सौन्दर्यं च, सन्ततिषु आकर्षणयुक्तं, सदा लभन्ते। पिण्डार्पणार्थं दक्षिणाभिमुखं एकवारं दर्भं विस्तार्य, तस्याग्रे दक्षिणपूर्वाभिमुखे स्थापयित्वा, विधिर्यथावत् कथ्यते। बुद्धिमान् मनः एकाग्रं कृत्वा श्राद्धं सदा कुर्यात्, न विषण्णः, न क्रुद्धः, न च मनः विक्षिप्तः स्यात्। यद् अपवित्रं तद् अहं समूलं नाशयामि; सर्वे देवाः, दानवाः, राक्षसाः, यक्षाः, पिशाचगणाः, यातुधानाः च, यज्ञविरोधिनः मया हन्यन्ते। पितुः दृष्टं भोजनं यत्र, तत्र सर्वे असुराः दूरं गच्छन्ति; यत्र मन्त्रः पठ्यते, तत्र राक्षसाः न समीपं यान्ति। द्विजः सदा श्राद्धं विधिनाऽनुष्ठायेत्; मनसि यद् इच्छति, तत् पितरः ददाति। श्राद्धे सततं यत्नेन कृतं पितरः हर्षितहृदयाः भवन्ति, दानवाः च शोकिताः। श्राद्धे शूद्र, श्राद्ध, क्षीरव, बल्वज, तरव, वारण, लवा, लववर्ष, तृणानि तथा समानानि तृणानि सदा वर्जनीयानि। तैल, गन्ध, लेपनं च, काश, पुनर्भव तृणानि च, यथावत् उपयुज्य, सर्वे इच्छितफलानि प्राप्यन्ते। काश, पुनर्भव, बर्हण, उपबर्हण तृणानि—एते पितरः देवाः, देवाः च पुनः पितरः सन्ति। एषः मन्त्रः पुष्पधूपाद्यर्पणे विधीयते; तानि दक्षिणदिशि यत्नेन संग्रह्य, होमार्थं समर्पयेत्। सोमाय पितृपतये स्वधा, अङ्गिरसे नमः; स्वर्गं न गच्छन्ति वा, लौकिकं वा, यज्ञसिद्ध्यर्थं समर्पयेत्। मध्यस्थं समिधं स्थापयित्वा, तथा होमविधिः निश्चितः। अग्नये पितृवाहकाय स्वधा, अङ्गिरसे नमः; यमाय तथा अङ्गिरसे स्वधा, एवं मन्त्रं पठेत्। एते होममन्त्राः मन्त्रक्रमेण; सदा दक्षिणदिशि अग्नये, ततो मध्ये सोमाय। तयोः मध्ये विवस्वते सदा स्वधाविधिं, यथायोग्यं लक्ष्णं च कुर्यात्। अग्निहोमे जपः च, विशेषतः नमस्कारः, अभिषेकः, अञ्जनं, लेपनं, पिण्डदानं च कर्तव्यम्। अश्वमेधस्य फलसहितं मन्त्रेण, सर्वे विधिविधानानि यत्नेन कर्तव्यानि। सम्यक् प्रदीप्ते अग्नौ, विशेषतः बहुलं हविः समर्पयन्, धूमरहिते ज्वालायाम्, यज्ञसिद्ध्यर्थं समर्पयेत्। यदि अग्निः अपूर्णः धूमयुक्तः च, तदा यजमानः अन्धः अपुत्रः च भवति। यदि अग्निः दुर्बलः, शुष्कः, चिताभिः पूर्णः, धूमयुक्तज्वालायुक्तः च, सः अग्निः यज्ञसिद्ध्यर्थं न योग्यः। यदि अग्निः दुर्गन्धः, नीलः, विशेषतः कृष्णः, भूमिं व्याप्नोति, तत्र जयपराजयः ज्ञेयः। ज्वालायुक्तः, शिखाग्रसमूहः, घृतसुवर्णसमुत्थितः, मृदु, दक्षिणावर्तः अग्निः यज्ञसिद्ध्यर्थं योग्यः। नरनार्यः समूहात् नित्यं पूजनं लभ्यते; एवं पूजिताः पितरः अक्षयाः भवन्ति। मृद्भाण्डानि, उदुम्बरद्रव्याणि, फलानि, समिधः च, विशेषतः शुद्धानि, श्राद्धकर्मणि योग्यानि। द्विजश्रेष्ठ, जन्मकर्मशुद्ध्यर्थं, मया निर्दिष्टं फलम् श्राद्धपात्रे स्थापनीयम्। एवमेव सम्पूर्णं कर्तव्यं, विधिक्रमानुसारं; मनः संयम्य, पूर्वं तद् आचरामि। द्विजश्रेष्ठेन अनुमतिः लब्ध्वा, पत्नीपुत्रैः सह, अग्नौ हविः समर्पयेत्। प्लक्ष, न्यग्रोध, अश्वत्थ, विकङ्कत, उदुम्बर, बिल्व, चन्दन—एते यज्ञे योग्याः। सरल, देवदारु, शाल, खदिर—एते समिधः विशेषतः प्रशंस्याः। गृहस्थ, कंटकयुक्त वृक्षाः, यज्ञयोग्याः, पितृपूजायाम् समिधरूपेण पूज्याः, यथावत् निर्दिष्टाः। यः कल्कलसमिधा अग्नौ समर्पयति, तस्य फलम् मम वचनात् शृणु। लोहित, सर्वकामदायिनी अश्वमेधफलम् ददाति; श्लेष्मातक, नक्तमाल, कपित्थ, शाल्मली च। निप, विभितक, लता—एते वर्जनीयाः; पक्षिणां निवासस्थानानि, यज्ञाय अयोग्यवृक्षाः च वर्जनीयाः। मन्त्रान्ते पितृभ्यः स्वधा, देवेषु यज्ञकाले स्वाहा उच्चार्यते। सूत उवाच—देवाः पितरः च, अन्ये पितरः च, एषः अथर्वणीयः कर्म बृहस्पतिना उक्तः। प्रथमतः पितरः पूजनीयाः, विशेषतः देवाः; ये पितरः देवात् पूर्वं पूजयन्ति, ते यत्नेन पूजयन्ति। दक्षस्य कन्या, विश्वा नाम, धर्माय विधिवत् दत्ता, धर्मज्ञा; तस्याः पुत्राः महात्मनः विश्वेदेवाः इति प्रसिद्धाः। त्रिलोकस्मिन् ते प्रसिद्धाः, सर्वभूतैः पूज्यन्ते; सर्वे महात्मनः तपोविशेषसम्पन्नाः सन्ति।