वायुपुराणम्

त्रिकूटकज्जलम् उत्तमं स्मृतम्, तिलतैलं च कृष्णतिलोत्पन्नं नित्यं श्रेयस्करं कथ्यते। चन्दनं चागुरु, तमालं, उशीरं, भकं, तत्र गन्धद्रव्येषु श्रेष्ठं गुग्गुलुं तु तुरुष्कधूपं च योजनीयम्। श्वेतानि सुरभिणि पुष्पाणि, पद्मानि शतपत्राणि, सर्वाणि च यथायोग्यं गन्धयुक्तानि पुष्पाणि श्रेयांसि भवन्ति। जवा, सुमनसः, भण्डीरः, उपकामः, कुरण्डकं च एतानि पुष्पाणि श्राद्धकर्मणि वर्जनीयानि सदा। यानि च पुष्पाणि गन्धरहितानि, अल्पगन्धानि वा, तानि श्रेयःकामेन त्याज्यानि। द्विजातयः सम्यक् उपविष्टाः, संयताः, उत्तराभिमुखाः स्युः; यजमानः तु विधिवत् दक्षिणाभिमुखः पूजां कुर्यात्। तेषां पुरतः, यत्नेन कुशान् पिण्डांश्च निवेदयेत्; एवं स्वपितृन् प्रत्यक्षं पूजयेत्। हरिताः, पितृस्थान्युपयुक्ताः, पीतांशुकाः, पुष्पसिक्ताः, सुविन्यस्ताः, यवपरिमाणाः कुशाः स्थापनीयाः। मूलमूलानि च, नीलशिलाः, तद्वदन्ये च वस्तूनि, श्मामाकः, नीवारः, दूर्वा च समृद्ध्यां निर्दिष्टाः। पूर्वं स्तुतः श्रेष्ठः प्रजापतिः तदा अभवत्; तस्य रोमाणि दिवः पथः पृथिव्यां पतितानि। तस्मात् तानि विशुद्धानि उच्चानि च तृणानि श्राद्धकर्मणि पूज्यन्ते; श्रेयःकामेन तेषु पिण्डदानं कर्तव्यम्। तेन सुतसंपत्तिः, तेजः, कीर्तिः, रूपं च सुशोभनं सदा निष्पद्यते, पापरहितस्य, निश्शल्यस्य च। दक्षिणाभिमुखः, एकवारं कुशान् विस्तीर्य, पिण्डदानाय, तेषां शिरः प्राचीमुखं स्थापयित्वा, विधिं प्रवक्ष्यामि। एकाग्रचित्तः, न शोचन्, न क्रुद्धः, न विचलितः, सदा श्राद्धं कुर्वीत। यत्किञ्चिदशुद्धं तदहं सम्पूर्णं नाशयामि; सर्वे देवाः, दैत्याः, यज्ञद्वेषिणः, राक्षसाः, यक्षाः, पिशाचगणाः, यातुधानाश्च मया विनाशिताः। एवं पितरः यत्र भोज्यं पश्यन्ति, तत्र सर्वे असुराः त्यजन्ति; यत्र मन्त्रः पठ्यते, तत्र राक्षसाः न समागच्छन्ति। द्विजातिः सदा एषां विधिना श्राद्धं कुर्यात्; यत्कामं मनसि धत्ते, तत् पितरः ददाति। श्राद्धकर्मणि सततम् यत्नेन कृतं सदा, पितरः हृष्टहृदयाः भवन्ति, दैत्यानां च मनः क्लिश्यते। श्राद्धे शूद्र, श्राद्ध, क्षीरव, बल्वज, तरव, वारण, लवा, लववर्षाख्यं तृणं तथा अन्यानि तृणानि वर्जनीयानि। स्नेहलेपनं, गन्धानुलेपनं, अभ्यञ्जनं, काश, पुनर्भव तृणयोः उपयोगः करणीयः; तेन सर्वेऽभिलषिताः फला लभ्यन्ते। काश, पुनर्भव, बर्हण, उपबर्हण तृणानि — एते पितरः देवताः, देवाः पुनः पितरः स्युः। एषः मन्त्रः पुष्पधूपाद्यर्घ्यदानाय निर्दिष्टः; तानि संगृह्य, दक्षिणदिशि होमाय सम्यक् निवेदयेत्। सोमाय पितृपतये स्वधा, अङ्गिरसे नमः; स्वर्गं न गच्छन्, लौकिकं वा, यथायोग्यं कर्म सम्पादयेत्। मध्यतः समिधं स्थापयित्वा, एवं होमः निर्दिष्टः। अग्नये पितृवाहनाय स्वधा, अङ्गिरसे नमः; यमाय, अङ्गिरसे च स्वधा, एवं जपेत्। एते होममन्त्राः मन्त्रक्रमेण; सदा दक्षिणदिशि अग्नये, मध्ये सोमाय च। तयोर्मध्ये विवस्वते सदा निवेदयेत्, स्वधायाः कर्म, विधिपूर्वकं चिह्ननं च कुर्यात्। होमकर्मणि जपकर्मणि च, विशेषतः नमस्कारः, प्रक्षालनं, अञ्जनं, अभ्यञ्जनं, पिण्डदानं च करणीयम्। अश्वमेधस्य फलेन, मन्त्रयुक्तेन, सर्वाणि निर्दिष्टानि कर्माणि यथोक्तं यत्नेन सम्पादनीयानि। सम्यग् ज्वलिते अग्नौ, विशेषतः बहुद्रव्यसमर्पणे, धूमरहिते कम्पमानशिखायाम्, कर्मसिद्धये निवेदयेत्। यद्यग्निः न सम्यक् प्रबुद्धः, धूमयुक्तः च, तर्हि यजमानः अन्धः अपुत्रकः च भवति, श्रुतम्। दुर्बलः, शुष्कः, स्फुलिङ्गयुक्तः, धूमान्वितशिखः च अग्निः न कर्मसिद्ध्यै योग्यः। दुर्गन्धः, नीलः, कृष्णः च विशेषतः, भूमिं विविशन्, तत्र पराजयः स्यात्। शिखायुक्तः, समूढशिखः, घृतहेमोत्थितः, स्निग्धः, दक्षिणावर्तशिखः अग्निः कर्मसिद्ध्यै योग्यः। नरनारीसमूहात् नित्यं पूजा लभ्यते; एवं पूजिताः पितरः अविनाशिनः भवन्ति। मृद्भाण्डानि, उदुम्बरद्रव्याणि, फलानि, समिधः च विशेषतः शुद्धानि, श्राद्धकर्मणि योग्यानि। द्विजोत्तम, जातिपुण्यशुद्धये, मया निर्दिष्टं फलं श्राद्धाय पात्रेषु स्थापनीयम्। एवमेव सम्पूर्णं ज्ञेयम्, कर्मणां च क्रमः; मनः संयम्य, प्रथमं तदाचरामि। द्विजोत्तमस्य अनुमतिः प्राप्य, भार्यापुत्रैः सह, अग्नौ हविर्देयम्। प्लक्ष, न्यग्रोध, अश्वत्थ, विकङ्कट, उदुम्बर, बिल्व, चन्दनानि — एतानि यज्ञे योग्यानीति।