वायुपुराणम्

एकः श्रद्धालुः शुद्धवस्त्रं हस्ते धारयन्, विधिपूर्वकं मन्त्रेण सह पिण्डानां दृष्टिदानं पुनः पुनः पितृभ्यः प्रशस्तं समर्पयेत्। सः सदा पितृभक्तः सन्, घृततिलयुतान् त्रीन् पिण्डान् वामजानुना भूमौ विधिवत् स्थापयित्वा समर्पयेत्। पूर्वदिशं मुखं कृत्वा, पितॄन् पितामहान् प्रपितामहान् च आवाह्य, सावधानः सः पिण्डान् पितृपक्षतोयेन समन्तात् परिक्रमेत्। मातामहादीन् पृथग् पूजयितुम् इच्छन्ति केचित्, तेषां तु अन्नजलपुष्पभक्ष्यादिभिः पृथक् पूजनम् आचर्यते। त्रीन् पोषकपिण्डान् विधिसंक्रमेण, अङ्गुष्ठेन, जान्वोः मध्ये, यत्नेन समर्पयेत्। वामेन चोर्ध्वहस्तेन, धर्ममन्त्रेण सह, सदा अनायासेन, "नमः सुक्ष्मपितृभ्यः" इति वदेत्। दक्षिणहस्तेन प्रथमं पिण्डं विसृजेत्, सदा अनायासेन, "नमः सौम्यपितृभ्यः" इति जपन्। वामेन चोर्ध्वहस्तेन, धर्मनिष्ठः सन्, उखापात्ररेखायामेव सम्यक् सेवां कुर्यात्। नवयुतसूत्रं रक्तवस्त्रं ऊर्णाजिनं पितृसूत्रं च दद्यात्, तन्तुं तु रेश्मयम् वर्जयेत्। भग्ने मलिनवस्त्रे यज्ञे वर्जनीये; तेन पितरः न तुष्यन्ति, न च दातुः श्रेयः सिध्यति। त्र्यग्रन्थिकं अञ्जनं श्रेष्ठं, तिलतैलं च सदा उत्तमम् इति स्मृतम्। चन्दनं अगुरुं तमालं उशीरं भकं च, गन्धानां श्रेष्ठं गुग्गुलुं तुरुष्कं च योजयेत्। श्वेतं सुरभिपुष्पं, पद्मं उत्पलं च, यथायोग्यं सर्वं सुरभिं पुष्पं श्रेष्ठम्। जवा सुमनः भण्डीर उपकाम कुरण्डकपुष्पाणि तु सदा श्राद्धे वर्जनीयानि। गन्धहीनं मन्दगन्धं पुष्पं च श्रेयःकामेन वर्जयेत्। द्विजातयः उत्तरे मुखे उपविष्टाः संयताः स्युः; यजमानः तु दक्षिणामुखः विधिपूर्वकं पूजां कुर्यात्। तान् प्रति, यथाविधि, कुशान् पिण्डांश्च सम्यक् समर्पयेत्; एवं स्वपितामहान् प्रत्यक्षं पूजयेत्। हरितपीताभ्रष्टपुष्पयुक्ताः, यथायथं व्यवस्थिताः, यवपरिमाणाः कुशाः पितृस्थले स्थापनीयाः। मूलमूलेषु च कृष्णाश्मादीन् बहुधा जातान्, श्यामाक निवार दुर्वादीन् च स्मरन्ति। प्रजापतिः पूर्वं स्तुतः उत्तमः, तदा जातः; तस्य रोमाणि दिवः पथात् भूमौ पतितानि। तस्मात् तान् शुद्धोन्नतान् कुशान् श्राद्धे पूजयन्ति; श्रेयःकामः तेषु पिण्डदानं कुर्यात्। सन्ततिप्रसवः तेजः यशः रूपं च वंशजेषु कान्तियुक्तं, पापरहितस्य नित्यं स्फुरन्ति। पिण्डार्थं कुशान् एकवारं दक्षिणाभिमुखः प्रक्षिपेत्; तेषां अग्राणि आग्नेयाभिमुखानि स्थापयेत्, विधिं प्रवक्ष्यामि। श्राद्धं सदा एकचित्तः, न शोकः न क्रोधः न चित्तच्युतिः, समाचरेत्। यदपवित्रं तत् अहं सम्पूर्णं नाशयामि; सर्वे देवदानवाः, राक्षसाः, यक्षाः, पिशाचगणाः, यातुधानाश्च मया विनाशिताः। यत्र पितुः दृष्टं भोजनं, तत्र सर्वे असुराः त्यजन्ति; यत्रायं मन्त्रः पठ्यते, तत्र राक्षसाः न तिष्ठन्ति। एवं द्विजातिः सदा श्राद्धं विधिपूर्वकं कुर्यात्; यत् यत् कामयते मनसा, तत् पितरः ददति। पितरः हृष्टहृदयाः भवन्ति, दैत्याश्च निरुत्साहाः, यदा श्राद्धं नित्यपरिश्रमात् क्रियते। श्राद्धे शूद्र, श्राद्ध, क्षीरव, बल्वज, तरव, वारण, लवा, लववर्षादिग्रासांश्च सदा वर्जयेत्। लेपनं गन्धानुलेपनं च, काशपुनर्भवकुशयोः उपयोजनं च कार्यम्; सर्वं काम्यं फलम् अवाप्स्यति। काशः पुनर्भवः बर्हण उपबर्हणकुशाः—एते पितरः देवाः, देवाश्च पुनः पितरः। पुष्पधूपादिदानेऽपि अयं मन्त्रः निर्दिष्टः; दक्षिणदिशि सम्यक् संगृह्य, होमाय समर्पयेत्। सोमाय पितृपतये स्वधा, अङ्गिरसे नमः; स्वर्गापवर्ग्यं वा लौकिकं वा, यज्ञसिद्ध्यर्थं समर्पयेत्। मध्यस्थं समिधं स्थापयित्वा, एवं होमः निर्दिष्टः। अग्नये पितृवाहनाय स्वधा, अङ्गिरसे नमः; यमाय च अङ्गिरसे स्वधा इति जपेत्। एते होममन्त्राः मन्त्रक्रमेण; सदा दक्षिणे अग्नये, मध्ये सोमाय च। तयोर्मध्ये सदा विवस्वते स्वधाकर्म विधिपूर्वकं चिह्ननं कुर्यात्। होमजपयोः विशेषतः नमस्कारं, प्रोक्षणं, अञ्जनलेपनं, पिण्डदानं चाचरेत्। अश्वमेधस्य फलेन सह मन्त्रेण, सर्वाणि विधिकृतानि कर्माणि यत्नेन समाचरेत्। सम्यग् ज्वलिते वह्नौ, विशेषतः बहुदाने, धूमशून्ये च चलद्वह्नौ, यज्ञसिद्ध्यर्थं समर्पयेत्। एवं श्राद्धकर्मणि, विधिपूर्वकं, श्रद्धया, शुद्धेन मनसा, पितृपूजनं कर्तव्यम्।