वायुपुराणम्

यः तेजसा कीर्त्या रूपेण च बलेन च भूयिष्ठं पृथिव्याम् उज्ज्वलति, स स्वर्गे अपि दीप्तिमान् भवति, अप्सरसां परिवृतः दिव्ययानस्य अग्रे प्रमोदते। पितॄणां तुष्ट्यर्थं श्रद्धया शुचिना च गन्धपुष्पधूपैः सर्पिषा च धान्येन फलेन मूलैः प्रणिपातेन च यथाविधि समर्पयेत्। ततः विप्राणां पशूनां च सत्कारं कृत्वा, तान् अन्नेन पूजयेत्। श्राद्धकाले पितरः सर्वदा वातरूपिणः सन्तः विप्रदर्शनमात्रेण प्रविशन्ति, इति मया उच्यते। श्रेष्ठान् विप्रान् वस्त्रान्नोपहारभक्ष्यपेयग्रामादिभिः गोभिश्चाश्वैः पूजयित्वा तान् संतोषयेत्। विप्रपूजनेन पितरः प्रीयन्ते, तस्मात् उत्तमान् विप्रान् अन्नेन सम्यक् पूजयेत्। ब्राह्मणः श्रद्धकर्मणि दक्षिणवामहस्ताभ्यां चिह्ननं प्रक्षालनं च यथाविधि कुर्यात्। कुशचूर्णं पिण्डं विविधान्नं पुष्पं गन्धं भूषणानि च पृथक् पृथक् विधिना समर्पयेत्। जनान् सम्यक् तर्पयित्वा ब्राह्मणः श्रेष्ठः भवति, स त्रिकुशगुच्छेनाभ्यञ्जनं कुर्यात्। पितृभ्यः उत्तमान्नं वामहस्तेन दद्याद्, तेषां नामोच्चारणं कृत्वा वस्त्रसूत्रं सर्वेभ्यः दद्यात्। छेदनं तर्पणं चिह्ननं च देवतानां एकवारं, पितॄणां तु त्रिवारं इति कीर्त्यते। शुद्धवस्त्रं गृहीत्वा सर्वेभ्यः पितृभ्यः पुनः पुनः दृष्टिदत्तं पिण्डेषु मन्त्रेण सह दद्यात्। सदा पितृभक्तः तिलसर्पिषा युक्तान् त्रयः पिण्डान् भूमौ वामजानुना यथाविधि स्थापयेत्। सम्यक् पितॄन् पितामहान् प्रपितामहान् च आवाह्य, पूर्वाभिमुखः पिण्डान् पितृदक्षिणतो जलप्रदक्षिणं सावधानः कुर्यात्। केचित् मातामहान् पृथक् अन्नतोयपुष्पादिभिः पूजयितुम् इच्छन्ति। त्रयः तर्पणपिण्डान् अङ्गुष्ठेन जान्वोर्मध्ये यथाक्रमं सम्यग् दद्यात्। वामोर्ध्वहस्ताभ्यां धर्ममन्त्रेण सदा अनुवर्त्य, "नमः सूक्ष्मपितृभ्यः" इति वदेत्। दक्षिणहस्तेन प्रथमं पिण्डं विसृज्य, "नमः सौम्यपितृभ्यः" इति सदा अनुवर्त्य वदेत्। वामोर्ध्वहस्ताभ्यां धर्मे सदा प्रबुद्धः कुटिलकुम्भयोः समीपे सेवाम् आचरितुम् अर्हति। नूतनं सूत्रं रक्तवस्त्रं ऊर्णाजिनं च पितृसूत्रं दद्यात्, रेश्मं तु वर्जयेत्। छिन्नं मलिनं वस्त्रं यज्ञे वर्जयेत्, तेन पितरः न तुष्यन्ति, न च दाता श्रियम् आप्नोति। त्रिवलयकज्जलम् उत्तमम्, कृष्णतिलस्नेहः च नित्यं श्रेष्ठः इति कीर्त्यते। चन्दनं अगुरु तामलम् उशीरं भकं च, गन्धधूपेषु गुग्गुलुं तुरुष्कं च प्रयुञ्जीत। श्वेतं सुगन्धि पुष्पं, पद्मं उत्पलानि च, अन्यानि अपि यथायोग्यं गन्धयुक्तानि श्रेष्ठानि। जवा सुमनः भण्डीर उपकाम कुरण्डक पुष्पाणि तु श्रद्धायाम् सदा वर्जयेत्। गन्धवर्जितानि मन्दगन्धीनि पुष्पाणि च श्रद्धार्थी वर्जयेत्। द्विजातयः उत्तराभिमुखाः नियमेन उपविष्टाः स्युः, यजमानः तु दक्षिणाभिमुखः पूजां कुर्यात्। तेषां समीपं कुशपिण्डौ सम्यक् दद्यात्, एवं स्वपितॄन् प्रत्यक्षं पूजयेत्। हरितपीताभासं पुष्पसिक्तं सम्यक् संयोजितं यवमात्रं कुशं पितृस्थले स्थापयेत्। मूलमूलेषु च कृष्णाश्मादयः बहुधा जायन्ते; श्यामाक, नीवार, दूर्वा च कुशजातयः कीर्त्यन्ते। पूर्वं स्तुतः श्रेष्ठः प्रजापतिः तदा अभवत्; तस्य केशाः दिवः पथः पातिताः पृथिव्याम्। तस्मात् ताः विशुद्धाः उन्नताः कुशाः श्रद्धायां पूज्यन्ते; श्रियम् इच्छन् तत्रैव पिण्डदानम् आचरेत्। सन्ततपुण्यशीलानां सन्तानसंपत्तिः तेजः कीर्तिः रूपं च शोभनं सदा जायते। एकवारं दक्षिणाभिमुखः कुशं पिण्डार्थं विस्तरेत्; तस्याग्रं आग्नेयाभिमुखं स्थापयेत्, यथाविधि कर्मोक्तं। श्रद्धां सदा एकचित्तः समाचरेत्, न विषण्णः, न क्रुद्धः, न च विचलितमानसः स्यात्। यत् किंचित् अशुद्धं तदहं सर्वं नाशयामि; यज्ञद्वेषिणः सर्वे देवदानवाः, राक्षसाः, यक्षाः, पिशाचगणाः, यातुधानाश्च मया हन्यन्ते। यत्र पितरः पश्यन्ति तत्रासुराः अन्नं नाश्नन्ति; यत्रायं मन्त्रः पठ्यते, तत्र राक्षसाः न तिष्ठन्ति। द्विजः सदा एषां विधीनां अनुसारं श्रद्धां कुर्यात्; यत् यत् मनसि कामयते, तत् पितरः प्रयच्छन्ति। श्रद्धायाम् सततम् यत्नेन कृतायां पितरः हृष्टहृदयाः भवन्ति, दैत्याः च विषण्णाः। श्रद्धायां शूद्र, श्रद्धा, क्षीरव, बल्वज, तरव, वारण, लवा, लववर्षादिकाः तृणानि सदा वर्जयेत्। उञ्जनगन्धाभ्यञ्जनं, काश, पुनर्भवकुशयोः च उपयोगः कार्यः; तेन सर्वं काम्यं फलं लभ्यते।