वायुपुराणम्

बृहस्पतिः उवाच—ब्रह्मतेजसः साधनं पलाशं निर्दिष्टम्, ऐश्वर्यस्य प्राप्त्यर्थं अश्वत्थः, सर्वभूताधिपत्याय सदा प्लक्षः कथितः। पोषणकामस्य न्यग्रोधः विधानतः, बुद्ध्या ज्ञानधैर्यस्मृत्यर्थं काश्मर्यपात्रं रक्षात्मकं, कीर्तिमन्तं, राक्षसविनाशकं च स्मृतम्। अस्मिन्लोके मधुप्रदानात् परमश्रीः स्यात्, फल्गुपात्रे तद्दानकर्ता सर्वकामान् आप्नोति। दीप्तिः विशेषतेजश्च यजमानस्य सिध्यतः; बिल्वपात्रे तु समृद्धिं बुद्धिं चिरायुष्यम् च लभते। क्षेत्रेषु, उद्यानेषु, सरःस्वेषु, सर्वेषां धान्यानां च, वेतसपात्रे हवनकर्ता मेघेन अविरतं वर्षं प्राप्नोति। एतेषु श्रेष्ठपात्रेषु यः प्रथमभागं ददाति, एकवारमपि, स सर्वयज्ञानां फलं लभते इति श्रुयते। यः पुष्पमाल्यं गन्धान् च पितृभ्यः सदा प्रयच्छति, स लक्ष्मीसम्पन्नः सूर्यवत् प्रकाशते। यः गन्धधूपं यथा गुग्गुलुं मधुघृतयुतं पितृभ्यः ददाति, अश्वमेधफलम् आप्नोति। गन्धयुक्तं मनोहरं धूपं श्रद्धया पितृभ्यः ददन्, स्त्रीषु सुतान् लभते अस्मिन्लोके च परत्र च; सदा पितृभ्यः दातव्यं, सततं जागरूकः स्यात्। यः दीपं श्रद्धया पितृभ्यः सदा ददाति, स लोके अद्वितीयदृष्टिं प्राप्य, नित्यं शुभं लभते। तेजसा, कीर्त्या, रूपेण, बलवता च, स पृथिव्यां प्रकाशते, दिवि च शोभते; अप्सरसः परिवृतः दिव्ययानस्य अग्रे रमते। गन्धान् पुष्पाणि धूपं घृतं धान्यानि, फलमूलानि च, नमस्कारपूर्वकं, शुद्धया भक्त्या च पितृभ्यः दद्यात्; ततः विप्रान् पशूंश्च पूजयित्वा, पितृभ्यः भोजनैः सम्पूज्येत। श्राद्धकाले पितरः वायुवत् भवन्तः, विप्रदर्शनमात्रेण सदा आगच्छन्ति; अतः एतत् ते निगदामि। उत्तमान् विप्रान् वस्त्रैर्भक्ष्यैः नैवेद्यैः भोज्यैः पेयैः, गवाश्वग्रामैः च सम्पूज्य, पितरः तुष्टाः भवन्ति। अतः श्रेष्ठविप्रान् यथाविधि भोज्यैः सम्पूज्येत। विप्रः दक्षिणहस्तेन च वामहस्तेन च चिह्ननं प्रोक्षणं च कुर्यात्, श्रद्धायाम् उद्यतः स्यात्। कुशान्नपिण्डभोज्यपुष्पगन्धान् भूषणानि च पृथक् पृथग् विधानतः दद्यात्। जनान् सम्यक् तर्पयित्वा, विप्रः श्रेष्ठो भवति; स त्रिकुशगुच्छैः अभ्यञ्जनं कुर्यात्। पितृभ्यः उत्तमं भोजनं वामहस्तेन दद्यात्; तेषां नामोच्चारणं कृत्वा, वस्त्रयुतं सूत्रं च सर्वेभ्यः दद्यात्। छेदनं तर्पणं चिह्ननं च, देवेषु एकवारं, पितृषु तु त्रिवारं कर्तव्यम्। एकेन शुद्धवस्त्रेण हस्ते, सर्वेभ्यः पितृभ्यः पुनः पुनः दृश्यकृतं पिण्डदाने दद्यात्, मन्त्रेण सह। सदा श्रद्धालुः, पितृभ्यः त्रीन् पिण्डान् घृततिलयुतान् भूमौ सम्यक्, वामजानुं स्थापयित्वा, दद्यात्। पितॄन् पितामहान् प्रपितामहान् च आहूय, पूर्वाभिमुखः, पिण्डान् पितृतीरं जलैः परितः परिक्रमेत्, सावधानः स्यात्। केचित् मातामहान् पृथक्, अन्नेन जलैः पुष्पैः विविधैः भोज्यैः च पूजयितुम् इच्छन्ति। त्रीन् पोषणपिण्डान् यथाक्रमं, अङ्गुष्ठेन, जान्वोर्मध्ये, सावधानीं दद्यात्। वामोत्तमाङ्गहस्ताभ्यां, धर्ममन्त्रेण, सदा अनिशम्, ‘नमः सूक्ष्मपितृभ्यः’ इति वदेत्। दक्षिणहस्तेन प्रथमं पिण्डं विसृज्य, सदा अनिशं, ‘नमः सौम्यपितृभ्यः’ इति वदेत्। वामोत्तमाङ्गहस्ताभ्यां, धर्मनिष्ठः, मुसले कुप्यां च रेखायाम् उपसेवेत। नूतनं सूत्रं रक्तवस्त्रं ऊर्णाजिनं पितृसूत्रं च दद्यात्, किंचित् रेश्म दत्तव्यम् न। यज्ञे छिन्नं मलिनं वस्त्रं वर्जयेत्; तेन पितरः न तुष्यन्ति, दाता च समृद्धिं न प्राप्नोति। त्रिसन्ध्याञ्जनं श्रेष्ठम्, सदा तिलतैलं चिरस्थायि प्रशस्यते। चन्दनं च अगुरुं, तमालं उशीरं भाकं, गुग्गुलुं तुरुष्कधूपं च श्रेष्ठधूपानि प्रयोज्यानि। श्वेतानि गन्धान्युक्तानि पुष्पाणि, उत्पलानि शतपत्राणि, अपि च सर्वाणि सुगन्धान्यन्ये च श्रेष्ठानि। जवा सुमनसः भण्डीरः उपकामः कुरण्डकः च पुष्पाणि सदा श्राद्धे वर्जनीयानि। गन्धहीनानि, सुलघुगन्धानि पुष्पाणि च वर्जयेत् श्राद्धकामः। द्विजाः यथासंस्थिता उत्तराभिमुखाः शमिता स्युः; यजमानः तु दक्षिणाभिमुखः यथाविधि पूजयेत्। तेषां पुरतः कुशान्नपिण्डौ सम्यक् दद्यात्; एवं स्वपितामहान् प्रत्यक्षं पूजयेत्। हरितः पीताभासः पुष्पैः स्निग्धः सुविन्यस्तः यवपरिमाणः कुशः पितृस्थानि स्थाप्यः। मूलप्रदेशेऽपि श्यामशिलादयः बहवः सन्ति; तथैव श्यामाकः, नीवारः, दूर्वा च निर्दिष्टाः। श्रेष्ठः प्रजापतिः पूर्वं स्तुतः सञ्जातः; तस्य रोमाणि दिवः पथः पातालं पतित्वा भूमौ न्यपतन्।