वायुपुराणम्

सर्वेभ्यः मनोः पितृभ्यः, अन्येषां च देवाधिपतीनां सूर्यचन्द्रादीनां च, यः कल्याणप्रदायिनः, तेषां सर्वेषां नमः कृतवान्। तारेषु, चराचरेषु, पितामहेषु, स्वर्गभूम्योः च, सः अञ्जलिं कृत्वा नमः अकरोत्। दिव्यर्षीणां पितृभ्यः, ये सर्वलोकैः पूजिताः, नित्यं अभयदायकाः, तेषां च अञ्जलिं कृत्वा नमः अकरोत्। प्रजापतेः, कश्यपस्य, सोमस्य, वरुणस्य, योगेश्वराणां च, अञ्जलिं कृत्वा नमः अकरोत्। सप्त पितृवर्गाणां सप्त लोकेषु नमः अकरोत्, स्वयम्भू ब्रह्मणः योगदृष्टेः च नमः। एतत् सप्तर्षि-ब्रह्मर्षि-वर्गैः पूजितं, परमपवित्रं, महापापनाशनं च इति घोषितम्। एषां विधेः संपन्नः पुरुषः त्रिवरं प्राप्तवान्—पितरः तस्य भूमौ अन्नं, दीर्घायुं, पुत्रान् च ददति। यः परमभक्त्या, श्रद्धया, आत्मनिग्रहः च संपन्नः, सप्तज्वलनं सदा एकाग्रचित्तः पठति, सः सप्तद्वीपसागरसमेतायाः पृथिव्याः एकाधिपः भवति। यद् गृह्यं पाच्यं, भोक्तव्यं वा, तत्र पूर्वं निवेद्य न विना तद् उपभुक्तव्यम्। ततः बलिपात्राणि क्रमशः, तेषां च फलम्, यथोक्तं वर्णयिष्यामि। बृहस्पतिः उक्तवान्—ब्रह्मतेजः प्राप्त्यर्थं पलाशः, राज्यलाभाय अश्वत्थः, सर्वभूताधिपत्याय प्लक्षः नित्यं कथ्यते। पोषणकामाय न्यग्रोधः, बुद्ध्याद्यर्थं कश्मर्यपात्रं रक्षात्मकं, कीर्तिमत्, राक्षसानाशनं च। अस्मिन लोके मधुहोमात् परमशुभं स्यात्; फाल्गुपात्रे होमं कृत्वा सर्वकामान् आप्नोति। महत्तेजः, विशेषप्रभा च होमकर्तुः; बिल्वपात्रे संपदा, बुद्धिः, चिरायुष्यम् च लभ्यते। क्षेत्रे, उद्याने, तडागे, सर्वशस्ये, वंशपात्रे होमकर्तुः मेघः अविरतवृष्टिं ददाति। एतेषु उत्तमपात्रेषु होमं कृत्वा, प्रथमभागं दत्वा, एकवारं अपि, सर्वयज्ञफलम् आप्नोति इति कथ्यते। ये नित्यं पितृभ्यः पुष्पमाल्यं गन्धं च ददति, संपन्नाः सूर्यवत् दीप्तिमन्तः भवन्ति। ये गुग्गुलु आदि धूपं मधु, घृतं च संयुज्य पितृभ्यः ददति, अश्वमेधफलं लभन्ति। गन्धयुक्तं सुखगुणयुक्तं धूपं पितृभ्यः भक्त्या ददति, स्त्रीषु सन्ततिं इह परत्र च लभते; पितृभ्यः नित्यं श्रद्धया दातव्यम्। यः भक्त्या दीपं पितृभ्यः नित्यं ददाति, सः लोके अतुलदृष्टिं लभते, सदा शुभं प्राप्नोति। तेजसा, कीर्त्या, रूपेण, बलस्य च, भूमौ दीप्तिमान्, दिवि च दीप्तिमान् भवति; अप्सरोगणैः परिवृतः दिव्ययानस्य अग्रे रमते। गन्धं, पुष्पं, धूपं, घृतं, धान्यं, फलमूलं, नमस्कारं च, श्रद्धया शुद्धया पितृभ्यः दातव्यम्; ब्राह्मणान् पशून् च पूज्य, तान् अन्नेन पूजेत्। श्राद्धकाले पितरः वातरूपाः भूत्वा ब्राह्मणान् दृष्ट्वा सदा आगच्छन्ति; अतः एतत् तव उद्घाटयामि। ब्राह्मणश्रेष्ठान् वस्त्रैः, अन्नेन, हविषा, खाद्यपेयैः, गोभिः, अश्वैः, ग्रामैः च पूज्य, पितरः तुष्टिम् आप्नुवन्ति। ब्राह्मणान् पूज्य पितरः तुष्टाः भवन्ति; अतः उत्तमान् ब्राह्मणान् अन्नेन यथायोग्यं पूजेत्। ब्राह्मणः श्राद्धे यत्नेन दक्षिणवामहस्ताभ्यां चिन्हनं, अभिषेचनं च कुर्यात्। कुशान्, पिण्डान्, विविधं अन्नं, पुष्पं, गन्धं, भूषणानि च पृथक् पृथक् विधिना दातव्यम्। जनान् सम्यक् तर्पयित्वा ब्राह्मणः श्रेष्ठः भवति; त्रिकुशान् यथाविधि अभिषेचनं कुर्यात्। पितृभ्यः उत्तमं अन्नं वामहस्तेन दातव्यम्; नामानि उच्चार्य सर्वेभ्यः वस्त्रं सूत्रं च दातव्यम्। छेदनं, तर्पणं, चिन्हनं, देवेषु एकवारं, पितृभ्यः त्रिवारं इति उक्तम्। एकेन शुद्धवस्त्रेण हस्ते सर्वेभ्यः पितृभ्यः पुनःपुनः दृष्टिप्रसूतं दानं पिण्डेभ्यः मन्त्रेण सह दातव्यम्। नित्यं पितृभक्तः तृणपिण्डानि घृततिलसंयुक्तानि भूमौ त्रिभिः पिण्डैः, वामजानुं भूमौ स्थाप्य, दातव्यम्। पितृभ्यः, पितामहेभ्यः, प्रपितामहेभ्यः सम्यक् आह्वयित्वा, पूर्वदिशं मुखं कृत्वा, तर्पणपक्षीयं जलं पिण्डेभ्यः परितः सम्यक् सञ्चालयेत्। अन्नं, जलं, पुष्पं, विविधं खाद्यं, मातृपितृभ्यः पृथक् पूजितुम् इच्छन्ति केचित्। त्रिपिण्डान् क्रमशः पोषकं, अङ्गुष्ठेन, जान्वोः मध्ये, सावधानं यथाक्रमं दातव्यम्। वामोपरहस्ताभ्यां धर्ममन्त्रेण, नित्यं श्रान्तिहीनः, "नमस्ते सूक्ष्मपितृभ्यः" इति वदेत्। दक्षिणहस्तेन प्रथमं पिण्डं त्यजेत्, नित्यं श्रान्तिहीनः, "नमस्ते सौम्यपितृभ्यः" इति पठेत्। वामोपरहस्ताभ्यां धर्मनिष्ठः, उत्तानपिष्टपात्रे जलपात्रे च सेवां कुर्यात्। नूतनं सूतं, रक्तं कर्पासवस्त्रं, ऊर्णं वा वल्कलं, पितृसूत्रं च दातव्यम्; किंतु पाटं न दातव्यम्। यज्ञे छिन्नं मलिनं वस्त्रं वर्जयेत्; तेन पितरः न तुष्यन्ति, दाता च संपदं न प्राप्नोति। एवं श्रद्धया, विधिना, भक्त्या च, पितृपूजनस्य महत्त्वं, विधिं, फलानि च, क्रमशः आचार्येण उपदिष्टानि, श्रद्धालोकेषु प्रतिपादितानि।