वायुपुराणम्

अमावास्यायां, पुरुषः चतुर्भिः अङ्गुलिप्रमाणे गर्ते एतत् स्थापयेत्। एते विधयः त्रिसप्ताख्याः तु त्रिलोकान् धारयन्ति। एतेन पोषणं वित्तं दीर्घायुः पुत्राः च लभ्यन्ते; विविधं सौभाग्यं आगच्छति, अन्ते मोक्षः अपि प्राप्तः। एषः शुद्धिकरः, पापनाशकः, अश्वमेधफलं दायकः च; द्विजातिभिः पूजितः सम्मानितः च, अहं तस्य अमृतं ब्रह्मणाः कृतं मन्त्रं वक्ष्यामि। सदा देवताभ्यः पितृभ्यः महायोगिभ्यः च नमः; स्वधायै स्वाहायै अपि। श्राद्धस्य आरम्भे समाप्तौ च त्रिः सदा एषः मन्त्रः जप्यः; पिण्डदानसमये च एकाग्रचित्तया जप्यः। ततः पितरः शीघ्रं आगच्छन्ति, राक्षसाः पलायन्ति। एषः मन्त्रः त्रिलोकस्थ पितृन् तु श्राद्धे ब्रह्मनिष्ठैः सदा जप्यमानः उद्धरति। यः राज्यकामः सदा एषः मन्त्रः यत्नेन जपेत्; तेन बलं शुद्धिः वित्तं धर्मः कीर्तिः आयुः तेजः च वर्धते। यस्य जपेन संयमेन पितरः तुष्टाः भवन्ति—सप्तार्चिषं शुभं सर्वकामदं वक्ष्यामि। निराकाराणां साकाराणां च पितृणां, योगदृष्ट्या चिन्तयन्तः तेजस्विनः, सदा अहं नमामि। इन्द्रादीनां, भृगुमरीच्योः सप्तर्षीणां पितृणां कामदायिनां नमः। मन्वादिदेवेश्वराणां सूर्यचन्द्रयोः च पितृणां कल्याणदायिनां नमः। तारा-चराचर-पितृभ्यः पितामहभ्यः स्वर्गभूमिभ्यः च नमः। दिव्यर्षिपितृभ्यः सर्वलोकसम्मान्येभ्यः अभयदायिनां नमः। प्रजापतये कश्यपाय सोमाय वरुणाय योगेश्वराणां च नमः। सप्तसु लोकेषु सप्तपितृगणभ्यः नमः; स्वयम्भुवे ब्रह्मणे योगदृष्टये नमः। एषः सप्तर्षिभिः ब्रह्मर्षिभिः च पूजितः, परमशुद्धः, महापापनाशकः च। यः एषः विधिः सम्पन्नः तेन त्रयो वराः लभ्यन्ते—पितरः तस्य पृथिव्यां अन्नं दीर्घायुः पुत्रान् च ददाति। यः परमभक्त्या श्रद्धया संयमेन च सप्तार्चिषं सदा एकाग्रचित्तया जपेत्, स सप्तद्वीपसागरयुक्तायाः पृथिव्याः एकाधिपः भवति। यद् गृह्यं पाक्यं खाद्यं वा, तत्र तद् पूर्वं बलिं दत्त्वा एव उपभोजनं कर्तव्यम्। अधुना अहं बलिपात्राणि क्रमशः फलानि च वर्णयिष्यामि; शृणु। बृहस्पतिः उवाच—पलाशः ब्रह्मतेजसः, अश्वत्थः राज्यलाभाय, प्लक्षः सर्वभूताधिपत्याय नित्यम् उक्तः। पोषणकामाय न्यग्रोधः निर्दिष्टः; बुद्ध्याय ज्ञानाय धृतये स्मृत्यै च काश्मर्यपात्रं रक्षात्मकं यशस्वि, राक्षसविनाशकं च। अस्मिन लोके मधुहोमेन परमं सौभाग्यं लभ्यते; फाल्गु-पात्रे होमं कृत्वा सर्वकामाः प्राप्ताः। महत्तेजः विशेषतेजः च साधकस्य भवति; बिल्वपात्रे समृद्धिं बुद्धिं च नित्यायुः च लभ्यते। कृषिक्षेत्र-वाटी-सरोवराणां च सर्वधान्यानां निरन्तरवृष्टिः बम्बुपात्रे होमेन मेघेन दत्ता। एतेषु उत्तमपात्रेषु होमं कृत्वा, प्रथमांशं दत्त्वा, एकवारं अपि, सर्वयज्ञफलं लभ्यते। यः सदा पुष्पमाल्यं गन्धं च पितृभ्यः ददाति, स समृद्धियुक्तः सूर्यवत् प्रकाशते। यः गुग्गुलु आदि धूपं मधु घृतं च पितृभ्यः ददाति, अश्वमेधफलं लभ्यते। यः गन्धयुक्तं प्रियं धूपं पितृभ्यः समर्पयति, स स्त्रीषु सन्ततिं इह परत्र च लभते; सदा पितृभ्यः दातव्यं, सदा सजगः भवेत्। यः सदा दीपं पितृभ्यः भक्त्या ददाति, स अनुपमं दर्शनं लभते, सदा शुभं प्राप्तः। तेजसा कीर्त्या रूपेण बलिना च पृथिव्यां दीप्तः स्वर्गे च प्रकाशते; अप्सराः यः वाहनाग्रभागे रमते। गन्धः पुष्पं धूपं घृतं धान्यं फलमूलं च, नमस्कारैः सह, पितृभ्यः भक्त्या शुद्ध्या च दातव्यम्; ब्राह्मणान् पशून् च पूज्य, तान् अन्नेन पूजयेत्। श्राद्धकाले पितरः वातरूपाः सन्तः ब्राह्मणान् दृष्ट्वा सदा आगच्छन्ति; तस्मात् एतत् अहं वदामि। उत्तमब्राह्मणान् वस्त्रैः अन्नेन हविषा भोज्यपेयैः गवाश्वग्रामैः च पूज्य, पितरः तुष्टाः भवन्ति। अतः उत्तमब्राह्मणान् अन्नेन यथायोग्यं पूज्येत्। ब्राह्मणः दक्षिणवामहस्ताभ्यां चिह्नं कृत्वा, प्रक्षालनं च, श्राद्धे यत्नेन कुर्यात्। कुशान्नं पिण्डं विविधं खाद्यं पुष्पं गन्धं भूषणं च पृथक् पृथक् दातव्यम्। यथायोग्यं जनान् तुष्ट्वा ब्राह्मणः श्रेष्ठः भवति; तेन त्रिसूत्रकुशानां लेपनं यथाविधि कुर्यात्। उत्तमं अन्नं पितृभ्यः वामहस्तेन दातव्यम्; नामानि उच्चार्य वस्त्रं सूत्रं च सर्वेभ्यः दातव्यम्। छेदनं पोषणं चिह्नं च, तथा देवतानां एकवारं, पितृणां त्रिवारं चिह्नं कर्तव्यम्। एवं श्राद्धविधिः, सप्तार्चिषमन्त्रः, बलिपात्राणि च, श्रद्धया भक्त्या च कर्तव्या, तेन पितरः तुष्टाः भवन्ति, साधकः सर्वकामान् लभते, परमं पुण्यं प्राप्नोति।