वायुपुराणम्

ततः सूतः मागधश्च सर्वान् ऋषीन् उवाचतुः – “स्वकर्मभिः वयं देवर्षीन् तुष्यामः।” न तु वयं तस्य कर्माणि, लक्षणानि, यशः वा जानिमः, येन अस्मिन् दीप्ते नरेन्द्रे स्तोत्रं रचयेम, द्विजश्रेष्ठाः। ऋषयः तान् नियुक्तवन्तः – “स भविष्ये प्रशंस्यताम्।” स च सदा दानधर्मनिष्ठः, सत्यवादी, दम्य, विद्वान्, उदारः, युद्धेऽजयः च। धर्मबद्धस्य महात्मनः पृथोः कृत्याः सूत-मागधाभ्याम् स्तुताः। स्तुत्याः अन्ते, सर्वभूताधिपः पृथुः अत्यन्तं तुष्टः, अनूपदेशं सूताय, मागधदेशं मागधाय दत्तवान्। तदा भूमिपालाः सूत-मागधैः स्तुताः, सूत-मागध-गीतैः जागृताः। तम् दृष्ट्वा जनाः महर्षयश्च परमसुखसंपन्नाः ऊचुः – “एष वेनपुत्रः भवतः पोषकः भविष्यति, स राजा भवतु।” ततः महर्षिवचनात् जनाः उत्सुकाः वेन्यं समुपेत्य ऊचुः – “त्वत्तः जीवनव्यवस्था क्रियताम्।” जनैः समीहितः, तेषां कल्याणम् इच्छन्, बलवान् स धनुः शरांश्च गृहीत्वा भूमिं अभिपीडयत्। भूमिः भयात् गोमूर्तिं धृत्वा पलायिता। पृथुः धनुः गृहीत्वा ताम् अन्वगच्छत्; सा वेन्यस्य भीता ब्रह्मलोकादीन् लोकान् गत्वा, तत्र धनुः उत्तोलयन्तं वेन्यं अग्रे दृष्टवती। स तेजस्वी, दीप्तशरैः, स्थिरः, महायोगमहिमा युक्तः, अमरैरपि दुर्जयः आसीत्। सा रक्षां न लब्ध्वा केवलं वेन्यं शरणं गता; त्रैलोक्यपूजिता देवी अञ्जलिं कृत्वा तस्य पुरतः स्थितवती। सा वेन्यं उवाच – “त्वं स्त्रीवधं अधर्मं न मन्यसे; मया विना जनाः कथं जीविष्यन्ति, राजन्?” “मयि लोकाः स्थिताः, मया विश्वं धार्यते; मया विना जनाः विनश्येयुः, राजश्रेष्ठ।” “यदि जनहितं इच्छसि, मां न हन्तव्या, भूमिपते। मम वचनं शृणु – सर्वे कार्याः विधिना आरभ्य समाप्तिम् यान्ति। हत्वा अपि मां, राजन्, जनपोषणं न शक्यं।” “अहं खाद्यबीजं भविष्यामि; क्रोधं त्यज, महातेजः। स्त्रियः शतजीविषु अप्यवध्याः। इदं ज्ञात्वा, भूमिपते, धर्मं न त्याज्यः।” इति बहुवचनं श्रुत्वा, राजा महाबुद्धिः, संयतात्मा धर्मनिष्ठः, क्रोधं निगृह्य भूमिं उवाच। “यः स्वार्थाय वा परार्थाय वा, एकं वा अनेकान् वा, हन्याद्, स पापं प्राप्नोति, इच्छन् अनिच्छन् वा।” “यदि एका मृत्युना बहवः सुखं प्राप्नुवन्ति, तादृशे हितवधे न पापं, नापि छायापि पापस्य।” “तस्मात् जनहिताय त्वां हनिष्यामि, भूमे, यदि अद्य मम वचनं लोकहिताय न करोषि।” “अद्य तव वचनविपर्ययात् शरेण हत्वा, अहं स्वयं यशः प्राप्य जनान् पोषयिष्यामि।” “तस्मात् धर्मधारिणां श्रेष्ठे, मम वचनं गृह्णीयाः – सदा जनजीवनं पुनरुत्पादय; त्वं सामर्थ्यवती, न संशयः।” “मम कन्या भव; एषा महान् उपायः। धर्माय तव निग्रहं करिष्यामि, घोररूपे।” इति उक्तवतीं, धर्मिष्ठा भूमिः वेन्यं प्रत्युवाच – “एवं, राजन्; अहं न संशयं करिष्यामि।” “मम एकं वत्सं दत्तं भवतु, येन, स्नेहित, अहं दुह्येयम्; सर्वत्र समां कुरु, धर्मश्रेष्ठ, यथा क्षीरं सर्वत्र स्रवति, तथा अहं सर्वत्र स्याम्।” ततः वेन्यः धनुष्क्षिप्ताग्रेण सर्वं शिलास्तरणं अपाकरोत्; तेन पर्वताः अपाकृताः। पूर्वे मन्वन्तरे भूमिः स्वभावतः विषमा आसीत्; तस्याः समविषमतः स्वभावात् उत्पन्नाः। प्राक् सृष्टौ विषमभूमौ नगरग्रामविभागः नासीत्। न कृषिः, न पशुपालनम्, न कृषि, न व्यापारमार्गः; चाक्षुषमन्वन्तरपूर्वे एषा स्थितिः, वैवस्वतमन्वन्तरे सर्वं अभवत्। यत्र समता आसीत्, तत्र जनाः सदा वसन्ति। जनानां आहारः फलमूलमितः; वेन्यादारभ्य, लोके एषा व्यवस्था अभवत्। सापि महान् प्रयत्नेन वनस्पतीन् नष्टवान्; ततः प्रभुः वत्सं चाक्षुषमनुं नियुक्त्य, पृथुः भूमिं अन्नाय दुह्यत्। वेन्येन भूमिः अन्नाय दुहिता; चाक्षुषमनुं वत्सं कृत्वा, पात्रं भूम्याः, तेन अन्नेन जनाः सदा जीविताः। पुनः ऋषिभिः स्तुत्य, भूमिः दुहिता; सोमः वत्सः, बृहस्पतिः दुहिता। पात्रं वेदछन्दांसि, गायत्र्यादीनि; दुग्धं तपः च शाश्वतं ब्रह्म। देवैः पुरन्दरप्रमुखैः स्तुत्य, स्वर्णपात्रं गृहीत्वा, अमृतं दुग्धम्; तेन इन्द्रादयः देवाः जीविताः। नागैः स्तुत्य, भूमिः विषं दुग्धम्; वासुकिः दुहिता, कद्रुसुताः वत्साः। नागाः सर्वे च, द्विजश्रेष्ठ, तेन तेषां आहाराचारबलं सदा तिष्ठति। पुनः लाक्षापात्रे भूमिः गुह्यरत्नाय दुहिता; कुबेरं वत्सं कृत्वा, यक्षैः साधुभिः सह। जातुनाभः, रत्ननाथपिता, दुहिता; महात्मा, यक्षपुत्रः, तेन तेषां जीवनम्, इत्युक्तं महर्षिणा।