वायुपुराणम्

पूर्वकाले, प्रियंवद, पितरः रौप्यपात्रे क्षीरस्य स्वधा हविः अपिबन्। यः स्वधाकामानां कृते रौप्यपात्रे ददाति, तस्य हविः अक्षय्यं भवति। कृष्णाजिनस्य सन्निधिः, दर्शनं वा, दानं वा, पापविनाशनाय, ब्राह्मतेजःवृद्धये, पितृभ्यः चान्यथा अन्यथा च हितकरं स्मृतम्। सुवर्णं, रौप्यं, ताम्रं, दुहितुः पौत्रः, कुटपपात्रम्, तिलाः, शुद्धवस्त्राणि, त्रिडण्डः, योगाभ्यासः च—एतानि सर्वाणि श्राद्धस्य श्रेष्ठं सनातनं च विधानम्। एतेन आयुः, कीर्तिः, सन्ततिः, प्रज्ञावृद्धिः, कुलवृद्धिः च अभिवर्धते। दक्षिणपूर्वदिशि, विशेषतः विहिते स्थले, समचतुरस्रं एकरत्निप्रमाणं क्षेत्रं सम्यक् स्थापयेत्। तत्र पितृस्थलं विधानतः श्रुत्या च वक्ष्यामि, यत् संपदं, आरोग्यं, दीर्घायुष्यम्, बलं, वर्णवृद्धिं च ददाति। तत्र त्रिणि कूपानि कारयेत्, त्रयः च खदिरदण्डाः, प्रतिरत्निप्रमाणाः, रौप्याभरणयुक्ताः, सर्वतः चतुःअङ्गुलप्रमाणाः, दीर्घतः स्थापनीयाः। ते पूर्वदक्षिणाभिमुखाः भूमौ स्थाप्याः, छिद्रहीनाः, शुद्धात्मना कुशोदकस्नानेन सदा प्रक्षालयेत्। क्षीरैः—गवां वा अजाविकैः वा—मन्त्रैः च शुद्धिं कुर्यात्। एवं नित्यं सम्यग् हविर्दानेन नित्यं तृप्तिः सिध्यति। यः त्रिस्नातः सदा मन्त्रयुक्त्या पितॄन् यथाविधि पूजयति, सः अत्र च परत्र च अश्वमेधफलमाप्नोति। अमावास्यायां चतुरङ्गुलचत्वरं कूपे स्थापयेत्; एषा त्रिसप्तविधिः त्रैलोक्यधारिणी प्रोक्ता। तेन पुष्टिः, धनं, दीर्घायुः, सन्ततिः, विविधा संपदः, अन्ते च मोक्षः लभ्यते। एषा शुद्धिकरी, पापहन्त्री, अश्वमेधफलप्रदा च; द्विजातिभिः पूजिता, अहं तस्य अमृतं ब्रह्मणा कृतं मन्त्रं वक्ष्यामि। देवेभ्यः, पितृभ्यः, महायोगिभ्यश्च नित्यं नमः; स्वधायै च स्वाहायै च। श्राद्धस्य आदौ च अन्ते च एषः मन्त्रः त्रिवारं पठनीयः; पिण्डदाने अपि एकाग्रचित्तेन पठनीयः। तदा पितरः शीघ्रम् आगच्छन्ति, राक्षसाः पलायन्ते। एषः मन्त्रः त्रिषु लोकेषु पितॄन् मोचयति, यदा श्राद्धे ब्रह्मनिष्ठैः नित्यं पठ्यते। यः राज्यकामः स्यात्, सः सदा श्रद्धया पठेत्; एषः बलं, शौचं, श्रीः, धर्मः, कीर्तिः, आयुः, ऐश्वर्यं च वर्धयति। यस्य जपेन संयमेन पितरः तुष्यन्ति, तं सप्तार्चिषं शुभदं सर्वकामदं वदामि। निराकाररूपाणां साकाररूपाणां च पितृणां तेजस्विनां योगदृष्टीनां नित्यं नमः। ये इन्द्रादीनां, भृगुमरीच्योः, सप्तर्षीणां, पितॄणां च प्रजापितरः, तान् कामदः नत्वा। मन्वादिदेवपतिपितॄणां, सूर्यचन्द्रयोः, शुभदायिनां सर्वेषां च नत्वा। नक्षत्राणां, चराचराणां, पितामहानां, दिविभूम्योः च पितृणां सपर्यां कृत्वा नमः। दिव्यर्षिप्रजापितॄणां, सर्वलोकपूजितानां, भयहराणां च सपर्यां कृत्वा नमः। प्रजापतेः, कश्यपस्य, सोमस्य, वरुणस्य, योगपतिनां च सपर्यां कृत्वा नमः। सप्तसु लोकेषु सप्तपितृगणानां नित्यं नमः; स्वयम्भुवे ब्रह्मणे योगदृष्टये च नमः। एषः सप्तर्षिभिः, ब्रह्मर्षिभिः पूजितः, परमशुद्धिः, महापापविनाशकः च। यः एषां विधिं समन्वितः स्यात्, सः पितृभ्यः अन्नं, दीर्घायुः, पुत्रांश्च लभते। यः पराभक्त्या, श्रद्धया, संयमेन च सप्तार्चिषं नित्यं पठति, सः सप्तद्वीपसमुद्रवतीं पृथिवीं एकाधिपतिः भवति। यद् गृह्यं पक्वं खाद्यं वा भोक्तव्यं वा, तत्र पूर्वं न निवेद्य कदापि न भुञ्जीत। अहं किमर्थं बलिपात्राणि, तेषां च फलानि क्रमेण वक्ष्यामि शृणु। बृहस्पतिः उवाच— ब्रह्मतेजसः कृते पलाशः, ऐश्वर्यार्थे अश्वत्थः, सर्वभूताधिपत्याय प्लक्षः नित्यं निर्दिष्टः। पुष्टिकामाय न्यग्रोधः, बुद्धिस्मृतिधृत्यर्थे काश्मर्यं पात्रं रक्षाकरं, कीर्तिदं, दैत्यनाशनं च। अस्मिन् लोके मधुदानात् परमश्रीः लभ्यते; फल्गुपात्रे यः करोति, सः सर्वकामान् आप्नोति। महत्तेजः, विशेषदीप्तिः च सिध्यति; बिल्वपात्रे श्रीः, बुद्धिः, दीर्घायुः च नित्यं लभ्यते। क्षेत्रेषु, उद्यानेषु, सरःषु, सर्वेभ्यः च धान्येभ्यः, वृष्टिः नित्यं बम्बूपात्रे बलिदानात् वर्तते। एतेषु श्रेष्ठेषु पात्रेषु बलिदानं कृत्वा, प्रथमांशं दत्त्वा, एकवारं अपि, सर्वयज्ञफलमवाप्नोति। यः पुष्पगन्धान् पितृभ्यः सदा ददाति, सः संपन्नः सूर्यवत् प्रभासते। यः गन्धद्रव्यं—गुग्गुलु आदि—मधुना सर्पिषा च मिश्रं पितृभ्यः समर्पयति, अश्वमेधफलमवाप्नोति। यः गन्धयुक्तं, प्रियगुणयुक्तं धूपं पितृभ्यः श्रद्धया ददाति, सः इह च परत्र च स्त्रीषु सन्तानं लभते; सः सदा पितृभ्यः दद्यात् सावधानः। यः सदा दीपं पितृभ्यः भक्त्या ददाति, सः लोके अप्रतिमदृष्टिं लभते, नित्यं च शुभान्यवाप्नोति। एवं श्राद्धविधिः, पितृपूजनं, बलिदानं, मन्त्रजपः च, यथोक्तविधिना कर्तव्यं, यतः तेन सर्वकामाः, आयुः, पुत्राः, संपदः, मोक्षः च सिध्यन्ति।