वायुपुराणम्

त्रिलोक्यचक्रं च त्यक्त्वा, जरामरणभयं च विहाय, पितरः मोक्षं योगैश्वर्यं च ददाति स्म। ते पितरः मोक्षसाधनं, ऐश्वर्यं, देवतानां सूक्ष्मशरीराणि, पूर्णवैराग्यं च अनन्तत्वं च प्रयच्छन्ति। तैः यत् ऐश्वर्यं दत्तं, तत् योगैश्वर्यमेव, परमं सम्पदां रूपम्; योगैश्वर्यं विना मोक्षः कदापि न लभ्यते। यथा केवलं पक्षिणः आकाशे विचरन्ति, तथा सर्वेषु धर्मेषु मोक्ष एव परमो नित्यधर्मः। सहस्रशः दिव्ययानानि, अप्सरसां गणैः भूषितानि, सर्वकामप्रदायिनि, पितरः ददाति। ज्ञानं, पुष्टिः, स्मृतिः, प्रज्ञा, ऐश्वर्यं, आरोग्यं च—सर्वं पितृणां महात्मनां प्रसादेन लभ्यते। पितामहाः मुक्ताफलवैदूर्यवस्त्राणि, हयानां गजानां च युग्मानि, अनन्तरत्नानि च ददाति। स्नेहेन च पितामहाः नित्यं, मुक्ताफलवैदूर्यभूषितयानेषु, स्वान् शुकान् च, नित्यपुष्पफलवहान्, घटितघण्टामालाविततान्, मानवेषु ददाति। पितृणां कृते सुवर्णरजतताम्रपात्रं योग्यं स्मृतम्; रजतपात्रं वा रजतच्छन्नं अपि पितृभ्यः योग्यं मन्यते। रजतदर्शनं तद्वत् दानं च, अनन्तं अक्षयं दिव्यं च दानं पितृणां प्रति; तेन दानेन सुताः पितॄन् उद्धरन्ति। पूर्वे काले, प्रिय, पितरः रजतपात्रेण क्षीरस्य स्वधां पिबन्ति स्म; स्वधाकामिनां तु तदानेन स्वधा अक्षया भवति। कृष्णाजिनस्य सन्निधिः, दर्शनं, दानं च, पापापहरं, ब्राह्मतेजःवर्धनं, पितृहितकरं च विविधरूपेण स्मृतम्। सुवर्णं, रजतं, ताम्रं, दौहितः, कुटपपात्रं, तिलाः, शुद्धवस्त्राणि, त्रिडण्डं, योगाभ्यासः च—एषः श्रेष्ठः नित्यः च श्राद्धविधिः, आयुः, कीर्तिः, सन्ततिः, बुद्धिवंशवृद्धिः च वर्धयति। दक्षिणपूर्वदिग्भागे, विशेषतः निर्दिष्टस्थले, समचतुरस्रं क्षेत्रं रत्न्या प्रमाणं विधायेत्। तत्र पितृस्थानं, नियमेनोपदिष्टं, अहं वर्णयामि, यत् श्रीस्वास्थ्यायुःबलवर्णवृद्धिकरं भवति। तत्र त्रिणि कूपानि कारयेत्, त्रयः च खदिरदण्डाः रत्न्याः प्रमाणेन, रजताभूषिताः, चतुर्भिः अङ्गुलिप्रमाणैः सर्वतः स्थूलाः, समाहिताः स्युः। ते पूर्वदक्षिणाभिमुखाः, छिद्ररहिताः, भूमौ स्थापनीयाः, शुद्धः पुरुषः तान् जलैः कुशशुद्धैः प्रक्षालयेत्। गोदुग्धेन वा अजादुग्धेन, मन्त्रैः च शुद्धिः कार्य्या; एवं नित्यनैवेद्येन तृप्तिः शाश्वती सिध्यति। इह परत्र च, सकलकर्तव्ययुक्तः, त्रिस्नानपूर्वकं, मन्त्रविधिना पितृपूजनं कुर्वन्, अश्वमेधफलमवाप्नोति। अमावास्यायां, चतुरङ्गुलिमिते कूपे, एतानि स्थापनीयानि; त्रिसप्ताख्याः क्रियाः त्रिलोक्यं धारयन्ति। तेन पुष्टिः, वित्तं, दीर्घायुः, सन्ततिः च लभ्यते; नाना भाग्यं च, अन्ते मोक्षः सिध्यति। एषः शुद्धिकरः, पापापहारी, अश्वमेधफलप्रदः; द्विजातिभिः पूजितः, अहं तस्य अमृतं ब्रह्मनिर्मितं मन्त्रं वदामि। नित्यं देवेभ्यः, पितृभ्यः, महायोगिभ्यः, स्वधायै, स्वाहायै च नमः। श्राद्धारम्भे च समाप्तौ, त्रिवारं एषः मन्त्रः पठनीयः; पिण्डदानकाले च एकाग्रचित्तः पठेत्। ततः पितरः शीघ्रं आगच्छन्ति, दानवाः पलायन्ते। एषः मन्त्रः त्रिषु लोकेषु पितॄन् उद्धरति, ये ब्रह्मनिष्ठाः श्राद्धे नित्यं पठन्ति। ऐश्वर्यकामः एषः मन्त्रः नित्यं यत्नेन पठनीयः; बलपवित्र्यैश्वर्यधर्मयशस्स्वायुर्वर्धनकरः। यस्य जपेन पितरः तुष्यन्ति, तं सप्तार्चिषं शुभं सर्वकामदं वक्ष्यामि। निराकाराकारपितृभ्यः, तेजस्विनां, योगदृष्टीनां, अहं नित्यं नमामि। ये इन्द्रादीनां, भृगुमरीच्योः, सप्तर्षीणां, पितॄणां च प्रजापकाः, तेषां कामदायिनां नमः। मन्वादिदेवपतिपितृभ्यः, सूर्यचन्द्रमसोः, कल्याणप्रदायिनां, सर्वेषां नमः। ताराणां, चराचराणां, पितामहानां, दिव्यपृथिव्योरपि पितृभ्यः, अञ्जलिपुटेन नमः। दिव्यर्षिपितृभ्यः, सर्वलोकसम्मानितेभ्यः, अभयप्रदायिनां, अञ्जलिपुटेन नमः। प्रजापतेः, कश्यपस्य, सोमस्य, वरुणस्य, योगेश्वराणां च, अञ्जलिपुटेन नमः। सप्तसु लोकेषु सप्तपितृगणानां नमः; स्वयम्भुवे ब्रह्मणे योगदर्शिने नमः। एषः सप्तर्षिब्रह्मर्षिसंस्तुतः, परमशुद्धः, महापापविनाशकः। एतस्य विधेः युक्तः नरः त्रयाणि वराणि लभते; पितरः तस्मै अन्नं, दीर्घायुः, पुत्रांश्च ददाति। यो भक्त्या, श्रद्धया, दमेन च, सप्तार्चिषं नित्यं पठति, स सप्तद्वीपसागरवतीमेकच्छत्रपतिः भवति। यत् गृह्ये पक्तं, भोक्तव्यं वा, तद् अनर्पयित्वा न कदापि भक्ष्यं। अधुना अहं क्रमशः बलिपात्राणि, तेषां च फलं, वक्ष्यामि—शृणु।