वायुपुराणम्

कर्दमस्य प्रजापतेः सुताः पितरः आर्ज्यपास्त्वभवन्, पुनश्च पुलहस्यापि ते समुत्पन्नाः। एते पितरः लोकेषु सुखाभिलाषिणः पक्षिरूपेण विचरन्ति, तेषां वैश्यवर्गाः श्राद्धकर्मसु फलेच्छया सन्मानं कुर्वन्ति। तेषु विरजा नाम मनःसुतापि प्रसिद्धा, या पुण्यशीला ययातेरमाता तथा नहुषस्य धर्मपत्नीति ख्याता। वासिष्ठाः पितरः सुकालाः हिरण्यगर्भस्यापि पुत्राः, शूद्रवर्गैः सत्कार्यन्ते। तेषां स्वर्गे मानसं नाम लोकं, यं ते धारयन्ति। तेषु नर्मदा नाम मनःसुतापि नद्युत्तमा, या दक्षिणं प्रवहन्ती प्राणिनः पालयति, सा च त्रसद्दस्योः माता पुरुकुत्सस्य भार्येति च प्रसिद्धा। मन्वन्तराधिपतेः मनोः कालेषु एतेषां समीपगमनेन सर्वाणि श्राद्धानि मन्वन्तरारम्भे प्रतिष्ठितानि भवन्ति। तस्मात् द्विजश्रेष्ठ, सर्वेषां पितॄणां क्रमशः श्रद्धया स्वकर्मानुसारं श्राद्धं यथाविधि अत्र कर्तव्यम्। रजतपात्रेण वा रजताभूषितेन वा पात्रेण, प्रथमं स्वधा स्थाप्य, सर्वेभ्यः दत्तं पितॄणां तुष्टिदायकं भवति। सोमस्य पूर्तिं कृत्वा, तथैवाग्नेयस्य वैवस्वतस्य च, आपां चाग्नेः स्तुतिं गायतः, अश्वमेधस्य फलम् आप्नोति। भक्त्या पितॄन् तर्पयति, पितरश्च तं तर्पयन्ति; तैः इच्छतां पुष्टिप्रजास्तथा स्वर्गोऽपि प्रदीयते, नात्र संशयः। पितृकृतं कर्म देवकृतात् सर्वदा विशिष्यते, यतः पितृणां पूर्तिः देवपूर्तेः पूर्वा स्मृता। योगमार्गः सूक्ष्मः न पितॄणां न तेषां तृप्त्यर्थं, तपःप्रभावेनैव ते दृष्टुं शक्यन्ते, चक्षुषा च। एवं पितृलोकाः, तेषां च कन्याः पौत्राः यजमानाश्च, ये तान् पालयन्ति, इति उक्तम्। तेषां चत्वारः साकाराः, त्रयश्च निराकाराः; देवा अपि तान् आदरात् श्राद्धं सम्यक् कुर्वन्ति। इन्द्रादयः सर्वे, येषां मनः समाहितं, संयुक्तहस्ताः, विश्वे, रेजवः, पृष्णयः, शृङ्गिणश्च तद्वत्। कृष्णाः शुक्लाः अजाश्च, यथाविधि पूजनं कुर्वन्ति; वातरश्मयः, दिवा विश्रुताः अपि। लेखाः मरुतः ब्रह्माद्याः दिव्याः, अत्र्यादयश्च सर्वे ऋषयः। यक्षाः नागाः सुपर्णाः किन्नराः राक्षसैः सहिताः, फलेच्छया पितॄन् नित्यं पूजयन्ति। एवं महात्मानः पितरः श्राद्धे पूजिताः सर्वकामान् शतशः सहस्रशश्च ददाति। त्रिलोक्यपरित्यागेन, जरा-मरणभयस्य च त्यागेन, पितरः मोक्षं योगैश्वर्यं च ददाति। मोक्षसाधनं, ऐश्वर्यं, देवतानां सूक्ष्मशरीरं, वैराग्यं, अनन्तत्वं च पितरः ददाति। ऐश्वर्यं यत् दत्तं तत्तु योगैश्वर्यमेव, योगैश्वर्यं विना मोक्षः न लभ्यते। यथा केवलं पक्षिणः आकाशे गच्छन्ति, एवं सर्वेषां धर्माणां मध्ये मोक्ष एवोत्तमो, सनातनधर्मः। सहस्रशः दिव्ययानानि, अप्सरसां गणैः भूषितानि, सर्वकामदायकानि पितरः प्रयच्छन्ति। बुद्धिः, पुष्टिः, स्मृतिः, प्रज्ञा, ऐश्वर्यं, आरोग्यं च—एतानि सर्वाणि महात्मनां पितॄणां प्रसादेन लभ्यन्ते। पितामहाः मुक्ताफलवैदूर्ययुतानि वस्त्राणि, अश्वगजयुतानि रथानि, अनन्तरत्नानि च ददाति। हंसमयूरयुक्तानि रथानि, मुक्ताफलवैदूर्यभूषितानि, घंटामालाविलसितानि, सदा पुष्पफलयुतानि, स्नेहात्पितामहाः मनुषेभ्यः प्रयच्छन्ति। पितॄणां पात्रं सुवर्णरजतताम्रं समुच्यते; रजतपात्रं वा रजतच्छन्नं वा पितॄणां योग्यं भवति। रजतस्य दर्शनं दानं च, अनन्तं अक्षयं स्वर्ग्यं च दानं पितॄणां स्मृतम्; तेन दानेन सुताः पितॄन् त्रायन्ते। पूर्वे पितरः रजतपात्रेण क्षीरस्वधां पीत्वा तृप्ताः, तस्मिन्नेव दत्ते स्वधा नित्यं अक्षया भवति। कृष्णाजिनस्य सन्निधिः, दर्शनं, दानं वा, पापापहं, ब्राह्मतेजः वर्धयति, पितॄणां च नानाविधं हितं करोति। सुवर्णं, रजतं, ताम्रं, दौहित्री, कुटपपात्रं, तिलाः, विशुद्धवस्त्राणि, त्रिदण्डः, योगाभ्यासश्च—एते श्राद्धस्य श्रेयांसि, नित्यनियमाः, आयुः, यशः, सन्ततिः, विद्या वंशवृद्धिश्च वर्धयन्ति। दक्षिणदिशि विशेषतः निर्दिष्टे स्थले, सम्यग्वर्गेण एकरत्वि-परिमाणे क्षेत्रं विधायेत्। तत्र पितॄणां स्थलं यथाविधि कथयामि, यत् समृद्धिं, आरोग्यं, दीर्घायु, बलं, वर्णवृद्धिं च ददाति। तत्र त्रयः कुपाः कार्या, त्रयश्च खदिरदण्डाः, प्रत्येकः एकरत्विप्रमाणः, रजताभूषितः, चतुःअङ्गुलमात्रः सर्वतः। ते दण्डाः पूर्वदक्षिणाभिमुखाः भूमौ स्थापनीयाः, निर्ग्रन्थयः, शुद्धः पुरुषः तान् सर्वदा कुशोदकेन प्रक्षालयेत्। गोदुग्धेन वा अजादुग्धेन वा, मन्त्रेण च शुद्धिः कार्या; एवं नित्यं दत्तं श्राद्धं चिरं तृप्तिं जनयति। इह च परत्र च, सर्वकर्मसम्पन्नः, त्रिस्नानपरायणः, यथामन्त्रं यथाविधि पितॄन् नित्यं पूजयन् अश्वमेधफलं प्राप्नोति।