वायुपुराणम्

सूर्यरश्मिभिर्युक्तः सः पुनर्जन्मपरं पदमवाप्नोति, सर्वत्र व्याप्य मुक्तो भवति, महर्षे। निराकाराः पितरः, धर्मस्वरूपधारिणश्च ये, त्रीण्येतानि गणानि; चत्वारः पुनरपि शृणु। द्विजोत्तम, ये रूपसम्पन्ना महातेजसः पितरः, तान् त्वां वक्ष्यामि; ते स्वधायाः, अग्नेः कवेश्च कन्यायाः, जाताः। देवलोकस्थाः पितरः तेजसा दीप्तिमन्तः, सर्वभोगसम्पन्नेषु लोकेषु रमन्ते; द्विजातयः तान् सम्यक् पूजयन्ति। तेषां मध्ये गौरीति मनसा जाता कन्या दिवौकसाम् प्रसिद्धा, सा दत्तसेनकुमारस्य, शुक्रपुत्रस्य, प्रियतमा पत्न्यभवत्। भृगुषु प्रसिद्धाः एकत्रिंशत् पितरः, यशोवर्धनाः; एते लोका मरीचेरुत्पन्नाः, दिवि प्रतिष्ठिताः, सर्वत्र व्याप्य स्थिताः। अङ्गिरसः पुत्राः, साध्यैः सह संवृद्धाः, दिवि दीप्तिमन्तः पितरः कथ्यन्ते स्मर्यन्ते च। एतान् क्षत्रियगणान् दृष्ट्वा, फलाकाङ्क्षिणः तान् पूजयन्ति। तेषां मध्ये यशोदा नाम मनसा जाता कन्या प्रसिद्धा, सा विश्वमहतो भार्या, विश्वशर्मणः सूनोः स्नुषा च। सा दिव्या माता खट्वाङ्गस्य राजर्षेः महात्मनः, यस्य यज्ञे प्राचीनकाले महर्षिभिः गीतानि गायन्ति स्म। अग्नेः जन्म, महात्मनः शाण्डिल्यस्य च जन्म दृष्ट्वा, ये दीलीपं यजमानं, सत्यव्रतं च महात्मानं सम्यक् पश्यन्ति, तेऽमृताः दिवि जयन्ति। आज्यपाः नाम पितरः कर्दमात् प्रजापतेः उत्पन्नाः, पुनः पुलहात् अपि जाताः। एतेषु लोकेषु, ते विहगवत् कामरूपिणः सञ्चरन्ति; तान् वैश्या गणाः श्राद्धकर्मणि फलाकाङ्क्षया पूजयन्ति। तेषां मध्ये विरजा नाम मनसा जाता कन्या प्रसिद्धा, या नहुषस्य भार्या, ययातेरमिता माता च धर्मिष्ठा। सुकालाः नाम पितरः वसिष्ठस्य प्रजापतेः अपत्यं, हिरण्यगर्भस्य पुत्राश्च; शूद्राः तान् पूजयन्ति। तेषां लोका मानसा नाम, ये दिवि धृताः; तेषां मध्ये नर्मदा नाम मनसा जाता कन्या, नदीश्रेष्ठा। सा दक्षिणं प्रवहन्ती भूतानि धारयति; सा त्रसद्दस्योः माता, पुरुकुत्सस्य भार्या च। एतान् मनोः काले, मन्वन्तराधिपतेः समीपे, सर्वाणि श्राद्धानि मन्वन्तरारम्भे स्थाप्यन्ते। द्विजोत्तम, सर्वेषां पितॄणां यथाक्रमं, तस्मात् श्रद्धया स्वधर्मेण श्राद्धं दातव्यम्। रजतपात्रेण, अथवा रजताभूषितेन पात्रेण, स्वधां पूर्वं स्थाप्य, सर्वेषां पितॄणां तर्पणं कृतं स्यादिति निश्चितम्। सोमस्य पुनः पूरणं, अग्नेः वैवस्वतस्य च तथा, आपां स्तुतिं, अग्नेः स्तुतिं च कृत्वा, अश्वमेधफलं प्राप्नोति। भक्त्या पितॄन् तर्पयति, पितरश्च तं तर्पयन्ति; पितरः इच्छन्तं पुष्टिं, सन्ततिं, स्वर्गं च ददाति, न संशयः। पितृकार्यं सदा देवकार्याद् उत्तमं; पितॄणां तर्पणं देवतानां तर्पणात् पूर्वं स्मृतम्। योगमार्गः सूक्ष्मः न पितॄणां, न तेषां तृप्तिः; कीर्तिततपःशक्त्या, चक्षुषा तान् ज्ञायन्ते। एवं पितृलोकाः, तेषां कन्याः, पौत्राः, यजमानाश्च, ये तान् धारयन्ति, उक्तम्। चत्वारः साकाराः, त्रयः तेषां निराकाराः; देवाः तान् यथायोग्यं श्राद्धकर्मणि सम्यक् पूजयन्ति। सर्वे समाहितचित्ताः, अञ्जलिपुटपुटिताः, इन्द्रादयः, तथा विश्वे, रजःकणाः, पृष्णिजाः, शृङ्गिणश्च। कृष्णाः, श्वेताः, अजाश्च, विधिवत् पूजयन्ति; वातरश्मयः, दिव्यप्रसिद्धाः अपि तथैव। लेखाः, मरुतः, ब्रह्मादिदेवगणाः, अत्र्यादिभिर्महर्षिभिः सह सर्वे। यक्षाः, नागाः, सुपर्णाः, किन्नराः, राक्षसैः सहिताः, सर्वे सदा फलाकाङ्क्षया पितॄन् पूजयन्ति। एवं, एते महात्मानः, श्राद्धकाले पूजिताः, शतशः सहस्रशश्च सर्वान् कामान् ददाति। त्रैलोक्यचक्रं त्यक्त्वा, जरामरणभयं च, पितरः मोक्षं, योगैश्वर्यं च ददाति। मोक्षोपायं, ऐश्वर्यं, देवतानां सूक्ष्मशरीरं, परं वैराग्यं, अनन्तत्वं च पितरः प्रयच्छन्ति। ऐश्वर्यं यत् दत्तं, तत् योगैश्वर्यं, परं धनं; योगैश्वर्यं विना मोक्षः न कदापि सिध्यति। यथा खे केवलं पक्षिणः गच्छन्ति, तथा सर्वेषां धर्माणां मध्ये मोक्ष एव श्रेष्ठः, सनातनः धर्मः। सहस्रशः दिव्ययानानि, अप्सरसां गणैः भूषितानि, सर्वकामदायिन्यः, पितृभिः प्रदीयन्ते। बुद्धिः, पुष्टिः, स्मृतिः, प्रज्ञा, ऐश्वर्यं, आरोग्यं च—एतानि सर्वं पितॄणां प्रसादेन लभ्यते। पितामहाः मुक्ताफलवैडूर्यवस्त्राणि, अश्वगजयुतानि रथानि, अनन्तरत्नानि च ददाति। स्नेहेन पितामहाः सदा हंसमयूरयुक्तानि रथानि, मुक्ताफलवैडूर्यभूषितानि, घण्टामालाविलम्बितानि, सदा पुष्पफलवहमानानि, मनुष्येभ्यो ददाति। सुवर्णरजतकांस्यपात्रं पितॄणां योग्यं; रजतपात्रं, अथवा रजतच्छन्नं पात्रं, पितॄणां योग्यं स्मृतम्। रजतस्य दर्शनं, तदानीं दानं च, अनन्तं, अक्षयं, स्वर्ग्यं च पितॄणां दानं स्मृतम्; तेन दानेन, सत्पुत्राः पितॄन् उद्धरन्ति।