वायुपुराणम्

आद्रिकायां जाता या मत्स्या नाम्ना अमावसोर्याः कन्या, सा गङ्गायाः संगमे मत्स्यरूपेण समुदिता। सा तस्य राज्ञः कन्या सदैव राजतेजस्विनी बभूव। तव लोकाः विरजा इति प्रसिद्धाः, तत्रैव गणाः स्वर्गे दीप्तिमन्तो विराजन्ति। तत्र पितरः अग्निष्वात्ताः स्मृताः, ये तेजस्विनः प्रकाशमानाश्च। दानवयक्षराक्षसगन्धर्वकिन्नरभूतसर्पपिशाचगणाः तान् फलाकाङ्क्षिणः संपूजयन्ति। एते पुलहस्य प्रजापतेः पुत्राः कथ्यन्ते। त्रयोऽपि एते धर्मनिष्ठाः शुभरूपधारिणः प्रकीर्तिताः। एषां मध्ये पिवरी नाम मानसकन्या प्रसिद्धा, या योगिनी योगपत्नी च योगमातृरपि। द्वापरयुगे अष्टाविंशतितमे कल्पे महानृषिः शुकः नाम्ना पराशरवंशोद्भवः भविष्यति। स महायोगी महातपस्वी द्विजश्रेष्ठः व्यासात् वनान्तरे अनलधूमवत् जातः। स पितृकन्यायाः योगाचार्यः कीर्तिमन्तः उत्पादितवान्—कृष्णः, गौरः, प्रभुः, शम्भुः, भूरिश्रुतश्च। तया कीर्तिमती नाम्ना कन्या योगिनी योगमातृः अपि जाताऽभूत, या ब्रह्मदत्तस्य माता वनुहस्य च पत्न्यभवत्। एवं पुत्रानुत्पाद्य धर्मात्मा योगं तपश्च सम्प्राप्य न निवर्तनीयां गतिम् अवाप। सूर्यरश्मिभिः युक्तः स सर्वगतः मुक्तात्मा भविष्यति। अमूर्ताः ये पितरः, ये च धर्मरूपिणः, त्रयोऽयं गणाः; चत्वारः अन्ये शृणु। स्वरूपसम्पन्नानां महातेजस्विनां च पितॄणां कथां ते कथयामि, ये स्वधायाः पुत्र्यः अग्नेः कवेश्च कन्याः। तेषां पितरः देवलोकस्थाः तेजोमयाः सर्वसुखोपेतलोकेषु वसन्ति, द्विजातयः तान् पूजयन्ति। एतेषां मध्ये गौर् नाम मानसकन्या स्वर्गे प्रसिद्धा, या दत्तसेनकुमारस्य शुक्रपुत्रस्य प्रियतमा रानी जाताऽभूत। एकत्रिंशत् भृगुषु ख्याताः यशोवर्धकाः; एते मरीचिसम्भूताः लोकाः स्वर्गे प्रतिष्ठिताः सर्वान् व्याप्नुवन्ति। एतेऽङ्गिरसः पुत्राः साध्यैः सह वर्धिताः; ते दिवि दीप्तिमन्तः पितरः इति कथ्यन्ते। क्षत्रियगणान् पश्यन्ति, फलाकाङ्क्षिणः तान् पूजयन्ति। तेषामपि मध्ये यशोदा नाम मानसकन्या प्रसिद्धा, या विश्वमहतः पत्न्यभवत्, विश्वशर्मणः स्नुषा च। सा दिव्या राजर्षेः खट्वाङ्गस्य महात्मनः माता अभवत्, यस्य यज्ञे प्राचीनैः महर्षिभिः गीता गीतानि। अग्निजन्मनः महात्मनः शाण्डिल्यस्य च जन्म दृष्ट्वा, ये दीक्षितं दिलीपं सत्यव्रतं च पश्यन्ति, तेऽमृताः स्वर्गे विजिग्युः। आज्यपाः नाम पितरः कर्दमात् प्रजापतेः अभवन्, पुनः पुलहात् उत्पादिताः। एतेषु लोकेषु ते विहरन्ति पक्षिरूपेण कामरूपिणः; तान् वैश्यगणाः श्राद्धकाले पूजयन्ति फलाकाङ्क्षिणः। तेषामपि मध्ये विरजा नाम मानसकन्या विख्याता, या धर्मवती ययातेरमाता नहुषस्य पत्न्यभवत्। सुखालाः नाम पितरः वसिष्ठप्रजापतेः पुत्राः, हिरण्यगर्भस्य च; तान् शूद्राः पूजयन्ति। तेषां लोकाः मानसा इति स्मृताः, ये दिवि धार्यन्ते; तेषामपि मध्ये नर्मदा मानसकन्या, नदीनामुत्तमा। सा दक्षिणं प्रवहन्ती भूतानि धारयति; सा त्रसद्दस्योः माता, पुरुकुत्सस्य पत्न्यभवत्। एषु मन्वन्तरेषु मनोः प्रभोः समीपे, सर्वाणि श्राद्धानि आदौ स्थाप्यन्ते। सर्वेषां पितॄणां यथाक्रमं श्रद्धया स्वधर्मेण श्राद्धं कर्तव्यम्। सर्वेपि रजतपात्रेण वा रजताभूषितपात्रेण वा, स्वधां पूर्वं स्थाप्य, दत्तं पितॄणां तुष्टिदायकम्। सोमस्य पूरणं, अग्नेः वैवस्वतस्य च, आपां स्तुतिं अग्निपूजनं च कृत्वा अश्वमेधफलम् आप्नोति। श्रद्धया पितॄन्यः सम्पूजयति, पितरश्च तं तुष्टिं यच्छन्ति; ते इच्छितं पुष्टिं प्रजां च स्वर्गं च प्रयच्छन्ति। पितृतर्पणं देवतर्पणात् सदा श्रेष्ठम्, पितॄणां पूरणं पूर्वं स्मृतम्। योगस्य सूक्ष्ममार्गः न पितॄणां, न तेषां तृप्तिः; केवलं तपोबलात् प्रख्यातेन चक्षुषा दृश्यन्ते। एवं पितॄणां लोकाः, तेषां कन्याः पौत्राः यजमानाश्च, ये तान् धारयन्ति, इति उक्तम्। चत्वारः साकाराः, त्रयस्तु अमूर्ताः; देवा अपि तान् आदरात् श्राद्धकर्माणि कुर्वन्ति। सर्वे, इन्द्रादयः, संयुक्तहस्ताः, मनसाऽनुवर्तिनः, विश्वे, रेजवः, पृष्णिजाः, श्रिङ्गिणश्च। कृष्णाः, शुक्लाः, अजाश्च यथाविधि पूजयन्ति; वातबन्धिनः, दिव्याख्याताः अपि। लेखाः, मरुतः, ब्रह्माद्याः सुरगणाः; अत्र्यादयः सर्वे ऋषयश्च। यक्षाः, नागाः, सुपर्णाः, किन्नराः, राक्षसैः सह—सर्वे पितॄन् फलाकाङ्क्षिणः नित्यं पूजयन्ति। एवं श्राद्धकाले पूजिताः पितरः महात्मानः शतसहस्रशः सर्वाभिलषितं फलम् ददाति।