वायुपुराणम्

कर्माणि तु त्वरितफलानि भवन्ति—स्वर्गे, मरणानन्तरं, मानुषेषु वा—इति कारणेन, मरणानन्तरं त्वं अमावस्वपतित्वफलमवाप्स्यसि। एवं उक्ताः पितरः पुनः तुष्टाः सञ्जाताः, तां कृपया चिन्तयन्तः स्वानुग्रहमददुः। निश्चितं तद्विधिं दृष्ट्वा, देवा, सोमपाः, पितरश्च, अमावसुपतेः कन्या च एवं प्रोचुः— "त्वं पृथिव्यां मानुषत्वं प्राप्तवती, कन्याभूता स्वलोकान् पुनरवाप्स्यसि। अष्टाविंशतितमे द्वापरे मीनयोनौ अद्रिकायां अमावसुपतेः कन्या भूत्वा जन्म लप्स्यसे। ऋषेः पराशरस्य वंशधरं पुत्रं जनयिष्यसि; स च तत्त्वज्ञः एकं वेदं चतुर्धा करिष्यति। महाभिषसुतयोः ख्यातयोः शान्तनुमहात्मनः पुत्रौ जनयिष्यसि—धर्मज्ञं विचित्रवीर्यं च। तेजस्विनं बलसम्पन्नं सद्गुणयुक्तं चित्राङ्गदं च नृपतिं जनयिष्यसि; एतान् पुत्रानुत्पाद्य पुनः स्वलोकान् लप्स्यसे। पितॄनतिक्रम्य त्वं निन्दितं जन्म लप्स्यसि; अद्रिकायां तस्यैव राजा कन्या भविष्यसि। कन्याभूता पुनः एतान् लोकान् प्राप्स्यसि" इति उक्ता सा दाशकन्या सत्यवती अभवत्। अद्रिकायां जाता सा मत्स्या, अमावसुपतेः कन्या, गङ्गासङ्गमे अद्रिकायां मत्स्यरूपेणोत्पन्ना। सा तस्य राज्ञः कन्या, नित्यं राजतेजसा युक्ता। तस्याः लोकाः विरजाख्याः, तानि गणाः दिवि दीप्तिमन्तः प्रकाशन्ते। तत्र अग्निष्वात्ताख्या पितरः स्मर्यन्ते, उज्ज्वलाः प्रभासम्पन्नाः; दानवयक्षराक्षसगन्धर्वकिन्नरभूतसर्पपिशाचगणाः तान् फलार्थिनः पूजयन्ति। एते पुलहस्य प्रजापतेः पुत्रा उच्यन्ते; त्रयोऽपि गणाः धर्मसंयुताः, शुभरूपधारिणः कथ्यन्ते। तत्र पिवरी नाम मनसाप्रसूत कन्या प्रसिद्धा; सा योगिनी, योगपत्नी, योगमाता च। द्वापरेऽष्टाविंशतितमे युगे पराशरवंशसम्भूतः महातपस्वी शुकः जन्म लप्स्यते। स महायोगी, द्विजश्रेष्ठः, व्यासात् वनान्तरे जातः, धूमरहिताग्निवत् दीप्तिमान्। स पितृकन्यायां योगाचार्याः—कृष्णं, गौरं, प्रभुं, शम्भुं, भूरिश्रुतं च—जनयामास। कीर्तिमतीं च कन्यां योगिनीं योगमातरं च, या ब्रह्मदत्तस्य माता, वनुहस्य च महाराज्ञी अभवत्। एतान् पुत्रानुत्पाद्य धर्मात्मा, योगमहातपः, तस्मात् स्थानं प्राप, यत्र पुनरावृत्तिर्नास्ति। स सूर्यरश्मिभिः युक्तः सन्, सर्वगतः, मुक्तः, पुनर्जन्मरहितः भवितासि, महर्षे। रूपरहिताः पितरः, धर्मरूपधारिणश्च—एते त्रयो गणाः; अधुना चत्वारः शृणु। द्विजश्रेष्ठ! रूपसम्पन्नान् तेजस्विनश्च ये, ते स्वधायाः, अग्नेः कवेश्च कन्याभ्यः जाताः। देवेषु पितरः तेजसा दीप्तिमन्तः स्वर्गे सर्वानन्दयुक्तेषु लोकेषु वसन्ति, द्विजातयश्च तान् पूजयन्ति। तेषां मध्ये गौर् नाम मनसाप्रसूत कन्या दिवि ख्याता, या दत्तसेनकुमारस्य शुक्रपुत्रस्य प्रिया महाराज्ञी अभवत्। एकत्रिंशत् ख्याताः भृगुषु, कीर्तिवर्धनाः; एते मरिचिसम्भूताः लोकाः स्वर्गे प्रतिष्ठिताः, सर्वान् व्याप्नुवन्ति। एते अंगिरसः पुत्राः, साध्यैः सह वर्धिताः; दिवि दीप्तिमन्तः पितरः स्मर्यन्ते। एतान् क्षत्रियगणान् फलकामिनः पूजयन्ति। तेषां मध्ये यशोदा नाम मनसाप्रसूत कन्या प्रसिद्धा, या विश्वमहतः पत्नी, विश्वशर्मणः स्नुषा च। सा दिव्या खट्वाङ्गस्य राजर्षेः माता, यस्य यज्ञे प्राचीनकाले महर्षिभिः गीतानि गीयन्ते। अग्नेः जन्म, महात्मनः शाण्डिल्यस्य जन्म, यज्ञकर्तुः दिलीपस्य, सतीव्रतस्य च दर्शनं कृत्वा, तेऽमृताः स्वर्गे विजयीभवन्ति। आज्यपाख्या पितरः कर्दमात् प्रजापतेः जाताः, पुनः पुलहात् उत्पन्नाः। एतेषु लोकेषु ते विहरन्ति विहगवत्, कामान् इच्छन्तः; वैश्यगणाः श्राद्धकाले तान् फलार्थिनः पूजयन्ति। तेषां मध्ये विरजा नाम मनसाप्रसूत कन्या प्रसिद्धा, या नहुषस्य पत्नी, ययातेर् माता च धर्मात्मिका। सुकालाख्या पितरः वसिष्ठात् प्रजापतेः, हिरण्यगर्भस्य पुत्राश्च; शूद्राः तान् पूजयन्ति। तेषां लोकाः मानसाख्याः, ये स्वर्गे धार्यन्ते; तेषां मध्ये नर्मदा नाम मनसाप्रसूत कन्या नद्युत्तमा। सा दक्षिणप्रवाहिणी भूत्वा प्राणिनः धारयति; सा त्रसद्दस्योः माता, पुरुकुत्सस्य पत्नी च। मन्वन्तरपतौ मनुष्या एतान् सम्प्राप्य, सर्वाणि श्राद्धानि मन्वन्तरादौ स्थाप्यन्ते। द्विजश्रेष्ठ! सर्वेषां पितॄणां यथाक्रमं, अत्र श्रद्धया स्वधर्मेण श्राद्धं दातव्यम्। रजतपात्रेण, रजतभूषितपात्रेण वा, स्वधां पूर्वं स्थाप्य, सर्वेषां प्रदाने पितरः तुष्यन्ति। सोमस्य पूर्तिं, अग्नेः वैवस्वतस्य च पूर्तिं, आपां स्तुतिं, अग्नेः स्तुतिं च कृत्वा, अश्वमेधफलमवाप्नोति।