वायुपुराणम्

वायुः मयूरं, कुक्कुटं, ध्वजं च दत्तवान्; सरस्वत्या महान् घोषमयी वीणा प्रदत्ता; स्वयंभुवा मेषः, शम्भुना च अविका दीता। ब्राह्मणाः, मायायाः क्रीडायाम्, क्रौञ्चगिरिः पतितः, तदा तारकासुरः उत्पन्नः, ततः हतः च अभवत्। ततः इन्द्रेण उपेन्द्रेण च दीप्तदेवैः सह, अग्निसुतः प्रभुः सेनापतित्वेन अभिषिक्तः, दैत्यशत्रुर्वीरः अभवत्। तेन दिव्यसेनापतिः, नरनायकः, स्कन्दः, देवशत्रुनाशकः, सर्वलोकनाथः इति प्रसिद्धः। विविधैः प्रमथैः, दवैः, भूतगणैः, मातृगणैः, विनायकैः च सह तेन युक्तः। ततः सा स्त्री दिव्ययानानि पतन्ति दृष्टवती, स्वयम् स्वर्गात् पतिता, तत्र पितरः तुषारांशुकदृशः पतिताः अपश्यत्। अति सूक्ष्माः, त्यक्ताः, अनर्चिताग्नयः, शान्तदीपवत्, सा पतिता नम्रशिरसा तान् उवाच—"मां रक्षत!"। तैः "मा भैः" इति संबोधिताः, सा आश्वासिता, तान् पितृन् करुणया वाचैः प्रसादयितुम् इच्छति। पितरः ताम् अपराधेन श्रीहीनां कन्यां उचुः—"स्वदोषेण श्रीहीना तपः कुरु, सुमुखि।" देवाः यत्र शरीरेण कर्म कुर्वन्ति, तत्रैव तैः कर्मभिः फलम् लभन्ति। कर्मणां फलं त्वरया लभ्यते—दैवत्वे, मृत्युः पश्चात्, मानवत्वे च; अतः मृत्युः अनन्तरम् अमावस्वपतीत्वं फलं लप्स्यसि। एवं उक्ताः, पितरः पुनः प्रसादिताः; ध्यानं कृत्वा, करुणया तां अनुग्रहं ददुः। निश्चितं कालं दृष्ट्वा, देवाः, सोमपाः, पितरः, अमावसु-राजकन्या च उचुः—"मानुषी भूत्वा, पुनः स्वलोकान् लप्स्यसि।" अष्टाविंशे द्वापरे, मत्स्ययोनि-सम्भवा, अमावसु-राजस्य, अद्रिकायाः कन्या भूत्वा जन्म लप्स्यसि। पराशरस्य कुलवर्धनं पुत्रं जनयिष्यसि; स मुनिः एकं वेदं चतुर्धा विभजिष्यति। महाभिषस्य द्वौ पुत्रौ शान्तनु-नाम्नः धर्मविदं विचित्रवीर्यं च जनयिष्यसि। चित्राङ्गदं राजानं, तेजस्विनं, बलिनं, गुणयुक्तं च जनयिष्यसि; एतान् पुत्रान् उत्पाद्य, पुनः स्वलोकान् लप्स्यसि। पितृदोषात्, निन्द्यं जन्म लप्स्यसि; अद्रिकायां तस्यैव राज्ञः कन्या भविष्यसि। कन्या भूत्वा, ततः एतान् लोकान् लप्स्यसि; एवं उक्ता, दाशकन्या सत्यवती अभवत्। अद्रिकायां मत्स्यरूपेण, अमावसु-राजकन्या, गङ्गायाः संगमे मत्स्यरूपेण उत्पन्ना। सैव तस्य राज्ञः कन्या, सदा राजश्रीयुक्ता; तस्याः लोकाः विरजा-नाम्नः, तत्र गणाः दिवि दीप्ताः। तत्र अग्निष्वात्ताः पितरः स्मृताः, दीप्तिमन्तः; दानव-यक्ष-राक्षस-गन्धर्व-किन्नर-भूत-सर्प-पिशाचगणाः तान् फलार्थं पूजयन्ति। त इति पुलहस्य प्रजापतेः पुत्राः कथ्यन्ते; एते त्रयः गणाः धर्मं शुभरूपं च धारयन्ति। तेषु चित्तजाः कन्या पीवरी प्रसिद्धा; सा योगिनी, योगपत्नी, योगमाता च। द्वापरे, अष्टाविंशे काले, महान् तपस्वी शुकः पराशरवंशसम्भवः जन्म लप्स्यति। स दीप्तयोगी, महान् तपस्वी, द्विजश्रेष्ठः, व्यासात् वनमध्ये, अनधूमाग्निवत् जातः। पितृकन्यायाः योगशिक्षकान् उत्पाद्य—कृष्णं, गौरं, प्रभुं, शम्भुं, भूरीश्रुतं च। कीर्तिमतीं कन्यां योगिनीं च योगमातरं, ब्रह्मदत्तस्य माता, वणुहस्य राणी च उत्पाद्य। एतान् पुत्रान् उत्पाद्य, धर्मात्मा योगं तपश्च लब्ध्वा, अनावृत्तिपदं प्राप्तवान्। स सूर्यरश्मियुक्तः, पुनर्जन्मातीतं पदं गच्छति, सर्वव्यापी मुक्तः भवति, महर्षे। निराकाराः पितरः, धर्मरूपधारिणः च—एते त्रयः गणाः; चारित्रयुक्तान् चत्वारः अन्यः शृणु। द्विजश्रेष्ठ, ते रूपसम्पन्नाः, महाद्युतिषः, स्वधा-सम्भवा, अग्नि-कवि-कन्याः। देवलोके दीप्तिमन्तः पितरः सर्वानन्दयुक्ते स्थले निवसन्ति, द्विजगणाः तान् पूजयन्ति। तत्र चित्तजा गौरः दिव्यलोके प्रसिद्धा, दत्तसेनकुमारस्य, शुक्रपुत्रस्य, प्रिया राणी अभवत्। तत्र एकत्रिंशत् भृगुषु प्रसिद्धाः, यशोवर्धकाः; एते मरीचिसम्भवाः लोकाः दिवि स्थिताः, सर्वं व्याप्नुवन्ति। अङ्गिरसः पुत्राः, साध्यैः सह वर्धिताः; तान् दिव्यपितरः दिवि स्मृताः; क्षत्रियगणाः तान् फलार्थं पूजयन्ति। तत्र चित्तजा कन्या यशोदा प्रसिद्धा; सा विश्वमहतः पत्नी, विश्वशर्मणः स्नुषा च। सा दिव्यजननी, राजर्षेः खट्वाङ्गस्य, महात्मनः, यस्य यज्ञे, प्राचीनकाले, ऋषिभिः गीतानि गीयन्ते। अग्नेः जन्म, महात्मनः शाण्डिल्यस्य च जन्म दृष्ट्वा, यज्ञकर्तारं दिलीपं, महात्मानं सत्यव्रतं च यथावत् पश्यन्ति—ते अमराः दिवि विजयिनः।