वायुपुराणम्

देवेषु अङ्गिरसः पुत्रैः महराज्याभिषिक्तः पृथु वेन्यः तेजस्वी प्रथमः श्रेष्ठः राजा अभवत्। तस्य पिता जनान् न विजिग्ये, किन्तु पृथु तान् स्वस्य प्रेम्णा विजिग्ये; तेन स्नेहेन स राजा इति नाम प्राप्तवान्। सागरं समीपं गच्छन् तस्याग्रे वार्यः स्थिताः, पर्वताः चूर्णिताः, पताकाः च न भङ्गः अभवत्। भूमिः अप्लाविता अन्नानि अदात्, चिन्तामात्रेण भोजनं उत्पन्नम्; गावः सर्वकामधुकाः अभवन्, सर्वपात्रे मधु लब्धम्। तस्मिन्नेव शुभे पितृयज्ञे सूत्यदिने बुद्धिमान् सूतः जातः; तस्मिन्महायज्ञे विद्वान् मागधः अपि जातः। इन्द्राय हविः, बृहस्पतिहविः मिश्रितं च, देवः इन्द्राय अर्पितवान्; तस्मात् सूतः उत्पन्नः। तत्र दोषः उदपद्यत्, प्रायश्चित्तं च कर्मसु; शिष्यहविः मिश्रितं गुरोहविं जितम्, अधोर्ध्वाचारात् वर्णभेदः उत्पन्नः। यः क्षत्रियपितरं ब्राह्मणमातरं चाधिष्ठाय जातः, हीनप्रभवः सूतः, स पूर्वस्यैव कृत्यं प्राप्नोति। सूतस्य मध्यं धर्मः—क्षत्रियसेवायाः जीविका; रथगजचालनं, अधमं चिकित्सायाः। पृथोः स्तुत्यर्थं तौ दिव्यर्षिभिः आहूतौ; सर्वे ऋषयः ऊचुः—'एष राजा स्तुत्यः, एष कर्म च यूयं स्तोत्रे योग्याः।' ततः सूतः मागधः च सर्वेभ्यः ऋषिभ्यः ऊचतु—'स्वकर्मणा देवर्षीन् तुष्यामः।' न वयं तस्य कर्माणि, न लक्षणं न कीर्तिं जानिमः, येन स्तोत्रं रचेमहि, द्विजाः। ऋषयः तान् नियुक्तवन्तः—'भविष्ये स्तुत्यः भवतु'; सः सदा दानधर्मनिष्ठः, सत्यवादी, संयतात्मा, विद्वान्, उदारः, युद्धे अपराजितः। पृथोः धर्मबद्धानि कर्माणि सूतमागधाभ्याम् स्तुतानि। स्तुत्यन्ते पृथुः प्रजापतिः सन्तुष्टः, अनूपदेशं सूताय, मागधं मागधाय दत्तवान्। तस्मिन्काले भूमिपालाः सूतैः मागधैः च स्तुताः; सूतैः मागधैः च भाण्डैः च आशीर्वादैः प्रति-बोधिताः। तम् दृष्ट्वा जनाः महर्षयः च परमानन्देन पूर्णाः ऊचुः—'एष वेनपुत्रः भवतः पोषकः भविष्यति, राजा भवतु।' ततः महर्षिवचनेन जनाः पृथुं वेन्यं समीपं गताः—'त्वत्तः जीविकायाः व्यवस्था कुरु'; जनैः अभ्यर्थितः, तेषां हितकामः— बलवान् धनुः बाणं च आदाय भूमिं अभिपीडयत्; भीत्या भूमिः गोमूर्तिं धृत्वा पलायिता। पृथुः धनुः आदाय तां धावन्तीं अन्वगच्छत्; सा वेन्यभीत्या लोकान् ब्रह्मलोकं च गता, तत्र वेन्यं धनुः उत्तोल्य स्थितं दृष्टवती। तेजस्वी बाणैः, दीप्ततेजसा, अचलः, महायोगमहिमा-युक्तः, अमरैरपि अजितः। रक्षां न लब्ध्वा सा केवलं वेन्यं शरणं गतवती; त्रैलोक्यपूजिता देवी वेन्यं प्राञ्जलि उपतस्थत्। सा वेन्यं ऊचुः—'स्त्रीवधं त्वं अधर्मं न मन्यसे; मम विना कथं प्रजाः पोषयिष्यसि, राजन्?' 'मयि लोका स्थिताः, मया जगत् धृतम्; मम विना, श्रेष्ठराजन्, प्रजाः विनश्येयुः।' 'यदि प्रजाहितं इच्छसि, मां न हन्तव्या, भूमिपाल; मम वचनं शृणु—यत्नारम्भः विधिना सिद्धिम् प्राप्नोति; हत्वापि मां, प्रजाः रक्षितुं न शक्याः।' 'अहं अन्नस्य कारणं भविष्यामि; क्रोधं त्यज, महातेजन्। स्त्रियः शतजन्मसु अपि अगम्याः; एतत् ज्ञात्वा, भूमिपाल, धर्मं न त्यजेत्।' एतानि बहूनि वचनानि श्रुत्वा, महाबुद्धिः राजा, संयतात्मा, धर्मनिष्ठः, क्रोधं निगृह्य भूमिं अभाषत्— 'यः स्वार्थाय वा परार्थाय वा, एकं जीवितं वा बहूनि, हन्ति, स पापं प्राप्नोति, इच्छन् वा अनिच्छन् वा।' 'यदि एकस्य निधनात् बहवः सुखं प्राप्नुवन्ति, तदा हितवधे पापं नास्ति, न पापच्छायापि।' 'तस्मात् प्रजानां हिताय त्वां हनिष्यामि, यदि अद्य मम वचनं लोकहिताय न करोषि।' 'अद्य त्वां बाणेन हत्वा, यत् मम आज्ञां विमुखी, अहं स्वयं कीर्तिं प्राप्य प्रजाः पोषयिष्यामि।' 'तस्मात् धर्मपालश्रेष्ठे, मम वचनं स्वीकुरु—सदा प्रजाः पुनरुत्थापय; त्वं समर्था, न संशयः।' मम कन्या भव; एष उपायः महान्; धर्मार्थं त्वां निगृह्णामि, भयङ्करि।' ततः भूमिः धर्मशीला वेन्यं प्रत्युवाच—'एवं राजन्, अहम् एतत् न संशयः करिष्यामि।' 'मम एकं वत्सं दत्तः भवतु, येन स्नेहेन सर्वत्र दातुं शक्न्यामि; समता सर्वत्र कुरु, धर्मश्रेष्ठ; यथा सर्वत्र क्षीरधारा, तथा अहं सर्वत्र भवानि।' ततः वेन्यः धनुष्कर्णेन सर्वास्तराणि शिलास्तराणि अपाकृतवान्; तेन पर्वताः विनष्टाः। पूर्वमन्तरे भूमिः स्वभावतः विषमा आसीत्; समविषमस्थानि स्वभावात् अभवन्। पूर्वसृष्टौ विषमभूमौ नगरग्रामविभागः नासीत्। न कृषिः, न पशुपालनं, न कृषि, न व्यापारमार्गः; चाक्षुषमन्तरपूर्वे एषा स्थितिः आसीत्; वैवस्वतमन्तरे सर्वं अभवत्। यत्र समता आसीत्, तत्र जनाः सदा निवसन्ति।