वायुपुराणम्

महायोगबलसम्पन्ना सा देवी महादेवं समीपं जगाम। तस्य पुत्रः दन्तकाण्वः अभवत्, हे भृगुवंशसम्भव। हिमवतः कन्याः मध्ये एकपर्णा धर्मनिष्ठा च सती, योगविद्यागुरवे असिताय पत्नीत्वेन दत्ता। तया देवलः ब्रह्मनिष्ठः मानसपुत्रः अभवत्। तृतीयं कन्यां एकपाटलां शतशिलाकपुत्रं जैगीषव्यं उपगच्छत्। तस्यां शङ्खः लिखितः च द्वावपुत्रौ जातौ, योनिरेतः स्मृतौ। एवं हिमवतः कन्याः पुण्याः कीर्तिमतीः अभवन्। सा रुद्राण्याः श्रेष्ठा स्वधर्मेण विशिष्टा। उमा-शङ्करयोः परस्परं प्रेम यथावत् आसीत्। तयोः संयोगं ज्ञात्वा वृत्रहन्ता संशयं प्राप, तौ स्नेहसम्पन्नौ सन्तौ संततौ भयभीतः। तदा इन्द्रः अग्निं तयोः समीपं प्रेषितवान्। 'हे अग्ने, तयोः संयोगे विघ्नं कुरु। सर्वत्र स्थितः त्वं दोषः नास्ति,' इति इन्द्रः उक्तवान्। अग्निना एवं कृतं श्रुत्वा, उमा स्वदेहम् त्यक्त्वा बीजं भूमौ विसृज्यति। क्रुद्धा देवी अग्निं शप्त्वा कम्पमानया वाचा इदं वचनं उवाच—'अग्ने, मम असन्तुष्टायाः संयोगे विघ्नं कृतवान्, यत् तव कर्तव्यं न आसीत्, अतः त्वं विमूढचित्तः। यत् त्वं तेजस्वि बीजं धारयति, तस्मात् गर्भं धारयिष्यसि; एष ते दण्डः।' रुद्राण्या शप्तः अग्निः बहुवर्षाणि गर्भं धारयति। तदा अग्निः गङ्गां उपगम्य उवाच—'शृणु, हे परमनदी, गर्भधारणेन अहं महतीं पीडां प्राप। मम कृते गर्भं धारय; मम प्रसादेन तव दुःखं स्वल्पं भविष्यति।' 'तथास्तु' इति गङ्गा हृष्टा गर्भं धारयति, यद्यपि मनः तस्या ज्वलति। सा महतीं पीडां सहन्ती दीर्घकालं गर्भं धारयति। गङ्गा तं गर्भं हिमवतः शुद्धे गर्भे, शोभितवृक्षसमाकीर्णे शरवणे स्थापयति, तत्र तं गर्भं ज्वलनसमानं विसृज्यति। तत्र रुद्राग्निगङ्गासुतः प्रभातसमः, शतसूर्यसदृशः, महाबलपराक्रमसम्पन्नः जातः। तस्य जन्मकाले आकाशः दिव्यरथैः पक्षिसमूहेन आच्छादितः इव अभवत्। दिव्यतिमिलाः आकाशे मधुरं निनादयन्ति, सिद्धचारणाः पुष्पवर्षं कुर्वन्ति। गन्धर्वश्रेष्ठाः सर्वत्र गायन्ति, यक्षविद्याधरसिद्धकिन्नराः अपि तथा। सहस्राणि महाभुजङ्गानां श्रेष्ठपक्षिणां च शिवाग्निसुतं परितः समागच्छन्। तस्य तेजसा दैत्यदानवराक्षसाः उपशमिताः। अग्निसम्भवः सः यज्ञारम्भे सप्तर्षिपत्न्यः, अरुन्धतीं विहाय, तासां समीपं दृष्टः। ताभिः परिवृतः प्रभुः, युवा सूर्यसदृशः, मातृभिः अत्यन्तं लालितः अभवत्। सर्वाः देव्या एकस्मिन्क्षणे द्रष्टुमिच्छन्, जाह्नवीसुतः महातेजसा षड्वदनं रूपं प्रादर्शयत् तासां सुखाय। सः पद्मलोचनः उदितसूर्यसदृशः, तस्य जन्मेन लोकाः तेन तेजसा आवृताः। तस्य महाजन्येन देवाः असह्यं प्राप्य दानवगणाः विखण्डिताः। अतः सः महाबलः स्कन्दः अभवत्। कृतिकाभिः प्राचीनकाले लालितः सः कर्त्तिकेयः असुरारातिः अभवत्। दैत्यशत्रुः यदा जृम्भितवान्, तदा तस्य मुखात् ज्वालामालया परिवृतं अवध्यं तेजः निष्पन्नम्। स्कन्दस्य क्रीडायै विष्णुना गरुडः अदित्याः पुत्रः च द्वौ श्रेष्ठपक्षिणौ सृजितौ। वायुणा मयूरः, कुक्कुटः, ध्वजः च दत्तः; सरस्वत्याः महती वीणा; स्वयंभुवः मेषः; शम्भुना अविका दत्ताः। हे ब्राह्मणाः, मायाक्रीडायाम्, यदा क्रौञ्चगिरिः पतितः, तदा तारेकेन महासुरः उद्धृतः, पश्चात् हतः। तदा इन्द्रोपेन्द्रसहितैः दिव्यैः देवैः, अग्निसुतः प्रभुः सेनापतित्वेन अभिषिक्तः, महादैत्यारातिः अभवत्। अतः सः देवसेनापतिः, पुरुषनेता, स्कन्दः, देवशत्रुनाशकः, लोकनाथः अभवत्। प्रमथगणैः, दैवैः, भूतैः, मातृगणैः, विनायकगणैः च सह सः। तदा सा दिव्यरथान् पततः अपश्यत्, स्वयं स्वर्गात् पतिता, तत्र पितरः पतितान्, रजःकणसमान् दृष्टवती। अतीव सूक्ष्माः, त्यक्ताः, अनलपालनविहीनाः, शान्तदिपसमाः—सा पतिता, नमस्कृत्य, 'रक्षतु माम्' इति उक्तवती। पितृभिः सम्बोधिताः—'मा भैषीः'—इति सा आश्वासिता। ततः तान् पितृन् शमयितुम्, करुणया वाचा यत्नं अकरोत्। पितरः कन्यां, पापेन सौभाग्यहीनां, उचुः—'स्वदोषेण सौभाग्यं त्यक्त्वा तपः आचर, सुहासिनी।' यानि कर्माणि देहयुक्तैः देवैः अत्र क्रियन्ते, तैः कर्मभिः एव देवा अत्र फलानि प्राप्नुवन्ति।