वायुपुराणम्

हिमवतः सर्वरत्नमयः सर्वगिरिश्रेष्ठः पुण्यश्च पर्वतराजः अभवत्। तस्य पुत्रः क्रौञ्चः अभवत्। हिमवान् मेनायां त्रयः कन्याः उत्पादितवान्—अपर्णा, एकपर्णा, तृतीयाः एकपाटला। तासु अपर्णा अनाश्रिता तपस्यां शरणं गता, एकपर्णा वटवृक्षे, एकपाटला पाटलवृक्षे निवसन्ती। ताः देवदानवैरपि दुष्करं कठोरं तपः लक्षवर्षाणि शतानि अकुर्वन्। एकपर्णा एकस्य पत्रस्य आहारं कृतवती, एकपाटला एकस्य पाटलपुष्पस्यैव आहारं कृतवती। द्विसहस्रवर्षान्ते ताः आहारं गृहीत्वा तिष्ठन्ति, किन्तु एकया तासु अनाहारिता स्थितवती, तस्याः मातरं तां स्नेहशोकाभ्याम् 'उ' इति वारयित्वा उक्तवती। तदा मातुः उक्तिम् अनुसृत्य सा देवी दुष्करं तपः कृतवती, त्रिलोक्यां 'उमा' इति नाम्ना प्रसिद्धा अभवत्, शुभकर्मभिः अपि। एतत् कन्यात्रयं लोके नित्यं स्थितं भविष्यति; तासाम् तपसा पृथिवी यावत् तिष्ठति, तावत् धार्यते। तिस्रः अपि तपःकृतशरीराः योगबलसम्पन्नाः, महाभाग्ययुक्ताः, नित्ययुवतिः देव्योऽभवन्। सर्वाः ब्रह्मवादिन्यः, सर्वाः ब्रह्मचर्यनिष्ठाः, तासु उमैव श्रेष्ठा, अग्रणी, परमसुन्दरी च। सा महायोगबलसम्पन्ना महादेवम् उपगच्छत्; दन्तकाण्वः तस्याः पुत्रः अभवत्। एकपर्णा धर्मिष्ठा हिमवताः योगाचार्ये असिते पत्नीत्वेन दत्ता; तस्याः देवलः ब्रह्मनिष्ठः मानसपुत्रः अभवत्। तृतीयाः एकपाटला जैगीषव्यं शतशिलाकस्य पुत्रं उपगच्छत्। तस्याः शङ्खः लिखितः च गर्भात् न जातौ, प्रसिद्धौ पुत्रौ अभवताम्। एवं हिमवत्सुताः पुण्याः अभवन्। उमा श्रेष्ठा रुद्राणी स्वगुणैः अतिशयितवती; उमाशङ्करयोः परस्परं प्रेम यथावत् आसीत्। तयोः संयोगं स्नेहं च ज्ञात्वा वृत्रहन्ता सन्देहं कृतवान्; तयोः संयोगे सन्ति, सन्तानभीत्या, इन्द्रः अग्निं तत्र प्रेषितवान्। 'अग्ने, तयोः संयोगे विघ्नं कुरु; त्वं सर्वत्र स्थितः, तस्मात् दोषो न अस्ति।' इति उक्त्वा अग्निना तत् कृतं, तदा उमा देहं त्यक्त्वा बीजं भूमौ विसृज्य। ततः देवी क्रुद्धा अग्निं शम्शपायनं शापयित्वा, कम्पितवाक् तं इदं उक्तवती—'यद् अहं तृप्तिं न प्राप्तवती, त्वया संयोगे विघ्नः कृतः, यः तव कर्तव्यः न आसीत्, तस्मात् त्वं मूढबुद्धिः। यद् त्वं तेजस्विनं बीजं धारयित्वा, त्वं गर्भं धारयिष्यसि; एषः तव दण्डः।' एवं रुद्राण्या शप्तः अग्निः बहूनि वर्षाणि गर्भं धारयित्वा, गङ्गाम् उपगच्छत्—'हे परमसरित्, गर्भधारणेन अहं अत्यन्तं पीडितः। मम कृते गर्भं धारय; मम प्रसादेन तव पीडा अल्पा भविष्यति।' इत्युक्त्वा, गङ्गा 'एवमस्तु' इति प्रसन्ना गर्भं धारयित्वा, मनः ज्वलितं सति, दीर्घकालं तपसा गर्भं धारयित्वा। सर्वं सहित्वा, सा गङ्गा हिमवत्सु शुद्धे गर्भे, शोभनं शारवनं नाम स्थले, पुष्पितवृक्षैः शोभिते, तत्र गर्भं अग्नवत् दीप्तं विसृज्य। तत्र रुद्राग्निगङ्गासुतः, शतसूर्यसमानतेजाः, महाशक्तियुक्तः, प्रभातसमः, अभवत्। तस्य जन्मे जाते, आकाशः विमानैः पक्षिसदृशैः आच्छादितः अभवत्। दिव्यतिम्बुरूणि आकाशे मधुरं निनादितानि, सिद्धचारणाः पुष्पवर्षं कृतवन्तः। श्रेष्ठाः गन्धर्वाः सर्वत्र गीतानि गायन्ति, यक्षविद्याधरसिद्धकिन्नराः अपि। सहस्रशः नागाः, श्रेष्ठाः पक्षिणः, शिवाग्निसुतं समन्तात् उपासन्; तस्य तेजसा दानवाः, राक्षसाः, निष्क्रान्ताः अभवन्। अग्निजातः स सप्तर्षिपत्निभिः (अरुन्धतीं विना, या स्नानाय गतवती) यज्ञारम्भे दृष्टः। ताभिः परिवृतः, तेजस्वी, नवसूर्यसदृशः, मातृभिः अतीव ललितः अभवत्। सर्वदेवीः एकस्मिन काले द्रष्टुम् इच्छन्, तेजस्वी जाह्नुसुतः षड्वदनं रूपं प्रसादाय प्रादर्शयत्। स प्रभासम्पन्नः, पद्मनेत्रः, उदयिन्सूर्यसदृशः, तस्य जन्मना लोकाः तेजसा आवृताः अभवन्। तस्य महाजन्मना देवैः असह्यं, दानवगणाः व्यपाकृताः; तस्मात् स स्कन्दः महाशक्तिमान्। कृतिका पूर्वं तं पोषयित्वा, स कर्त्तिकेयः, असुरारि अभवत्। दैत्यशत्रुः जृम्भमाणः तस्य मुखात् ज्वालामालया परिवृतं स्वबलं निर्गतम्। स्कन्दस्य क्रीडायै विष्णुना गरुडः अदितिसुतः च द्वौ श्रेष्ठौ पक्षिणौ सृष्टौ।