वायुपुराणम्

सागरतीरात् उत्तरदिशं पर्यन्तं योगेश्वराः दिव्याः धर्मरूपेण नानाविधैः स्वरूपैः जनान् रक्षन्तः सदा विचरन्ति। तस्माद् अतिथिं ब्राह्मणं च आदरपूर्वकं जलपात्रेण, सत्कारैः, अन्नेन च पूजितव्यं। अतः ब्राह्मणेभ्यः अतिथिभ्यश्च दानानि दातव्यानि; तेषां प्रकारान् फलानि च अहं वक्ष्यामि। योगिनां निवासः सहस्राश्वमेधात्, शताराजसूयात्, सहस्रपद्मार्पणात् च श्रेष्ठः। अतीव शक्तिशालीनां पितृणां प्रथमः गणः उक्तः; सप्तधा कालान् धृत्वा स स्थिता अस्ति। अधुना सर्वान् पितृगणान्, तेषां परंपरां, स्थितिं, ध्यानं च यथाक्रमं वक्ष्यामि। सप्त पितृगणाः स्वर्गे स्मृताः, ये विद्वत्सु श्रेष्ठाः; चत्वारः साकाराः, त्रयः निराकाराः। तेषां सृष्टिं संक्षेपेण वक्ष्यामि; तेषां लोकाः विराजा इति प्रसिद्धाः, यत्र तेजस्विनः निवसन्ति। पितृगणाः निराकाराः, प्रजापतेः विराजसः पुत्राः, वैराजाः इति प्रसिद्धाः; एष वैराजानां प्रथमः चक्रः। तत्र मनसो जातया कन्या मेना, महागिरिः, हिमवता पत्न्यभूत्; तस्यां मैनाकः अभवत्। स सर्वगिरिणां अधिपः, सर्वरत्नानां धारकः, पुण्यश्च शिलातनुः; क्रौञ्चः तस्य पुत्रः अभवत्। हिमवतः मेनायां त्रिसुत्यः कन्याः अभवन्—अपर्णा, एकपर्णा, तृतीया एकपाटला। अपर्णा अनाश्रया तपस्याम् आश्रिता, एकपर्णा वटवृक्षे, एकपाटला पाटलवृक्षे निवसन्ती। शतसहस्रवर्षाणि, देवानाम् असुराणां च दुर्निवारं तपः अकुर्वन्। एकपर्णा एकपत्रेण भोजनम् अकुर्वन्, एकपाटला एकपाटलपुष्पेण तद्वत् जीवति। द्विसहस्रवर्षे समाप्ते भोजनं अकुर्वन्; किंतु एकतया तासु एकैका अनाहारिणी अभवत्। तदा मातरः तां पुत्रीं स्निग्धा दुःखिता च उवाच। माता स्नेहदुःखात् 'उ' इति निषेधं अकुरुत्; तेन, मातुः उक्त्या, सा देवी कठिनं तपः कुर्वती, त्रिलोक्यां 'उमा' इति विख्याता अभवत्। तस्मात् तस्याः शुभकर्मभिः 'उमा' इति नाम प्रसिद्धम्। एषा कन्यात्रयं युगान्ते यावत् स्थास्यन्ति; तेषां तपसा पृथिवी यावत् तिष्ठति, तावत् धृता भविष्यति। तिस्रः तपःसिद्धशरीराः, योगबलसम्पन्नाः, सदा युवा, दिव्याः पुण्यशालिन्यः। सर्वाः ब्रह्मवादिन्यः, सर्वाः शुद्धब्राह्मचारिण्यः; तासु उमैव श्रेष्ठा, अग्र्या, परमसुन्दरी। सा महायोगबलयुक्ता महादेवम् उपगता; दन्तकाण्वः तस्याः पुत्रः अभवत्। एकपर्णा धर्मिष्ठा हिमवताः योगाचार्ये असिते पत्नीत्वं दत्ता; तस्यां देवलः ब्रह्मनिष्ठः मानसपुत्रः अभवत्। तृतीया एकपाटला जैगीषव्यं, शतशिलाकस्य पुत्रं, उपगता। तस्यां शङ्खः लिखितः च, गर्भात् न जातौ, पुत्रौ अभवताम्; हिमवताः कन्याः शुभाः इति प्रसिद्धाः। उमा श्रेष्ठा रुद्राणी स्वगुणैः प्रमुखा; शङ्कर-उमयोः परस्परं यथायोग्यं प्रेम अस्ति। तयोः संयोगं ज्ञात्वा, वज्रहन्ता इन्द्रः सन्देहं अकुरुत्; तयोः संसर्गे भयात्, इन्द्रः अग्निं तत्र प्रेषितवान्। 'हे अग्ने, तयोः संयोगे विघ्नं कुरु; त्वं सर्वत्र स्थितः, तस्मात् दोषः नास्ति' इति उक्त्वा, अग्निः तद्वचनं कृत्वा, उमाया देहं त्यक्त्वा बीजं भूमौ विसृज्य। ततः देवी क्रुद्धा, कम्पितवाचा, अग्निं शापयित्वा उवाच। 'मम असन्तुष्टायाः संयोगे विघ्नं कृतवान्, यद् तव कर्तव्यं नासीत्; तस्मात् त्वं भ्रान्तचित्तः। त्वं तेजस्वि बीजं धारयित्वा, गर्भं धारयिष्यसि; एष तव दण्डः।' एवं रुद्राण्या शप्तः, अग्निः गर्भं बहुवर्षाणि धृतवान्। ततः गङ्गां उपगम्य, 'हे महानदी, गर्भधारणेन दुःखितः अस्मि' इति उक्तवान्। 'मम कृते गर्भं धारय; मम कृपया तव दुःखं लघु भविष्यति' इति। गङ्गा 'एवं भविष्यति' इति हर्षिता, गर्भं धृतवती, तस्याः मनः तप्यमानम्। गङ्गा दीर्घकालं दुःखित्वा, गर्भधारणे निष्ठिता अभवत्। सा हिमवत्पुण्ये शरवणे, पुष्पितवृक्षविन्यस्ते, गर्भं स्थापयित्वा, अग्निवर्णं बीजं विसृज्य। तत्र रुद्र-अग्नि-गङ्गायाः पुत्रः जातः, प्रभातसमः, शतसूर्यसदृशः, महाशक्तिमान्। जाह्नव्याः पुत्रस्य जन्मे, आकाशे दिव्यरथाः पक्षिसमूहवत् व्याप्ताः। दिव्यदुन्दुभ्यः मधुरं निनदन्ति, सिद्ध-चारणाः आकाशे पुष्पवर्षं अकुर्वन्।