वायुपुराणम्

श्राद्धेन तुष्टाः पितरः योगेन संयुक्ताः सोमं पोषयन्ति, येन त्रयो लोकाः धार्यन्ते। अतः सदा श्रद्धया योगिभ्यः श्राद्धदानं करणीयम्; पितृणां बलं योग एव, योगात् सोम उत्पद्यते। सहस्रशः आगतान् ब्राह्मणान् भोजयेत्; सहस्रं नियुक्तानां शतं दीक्षितानां मध्ये योगाचार्येण यत् भुक्तं तद् महाभयात् रक्षति। सहस्रं गार्हस्थ्यानां, शतं वानप्रस्थ्यानां, सहस्रं ब्रह्मचारिणां मध्ये एकः योगी श्रेष्ठः। नास्तिको वा पापकृत् मिश्रवर्णो वा चौरः अपि—योगिनः विनाऽन्यः दानहेतुर्नास्ति, इति प्रजापतिः उक्तवान्। यः पुत्रः वा पौत्रः योगिनं भोजयति, तेन पितरः तृप्यन्ति, यथा कृषकाः सुष्कृष्टेन वर्षेण। यदि योगिनः वा भिक्षवः न लभ्यन्ते, ब्रह्मचारिणं भोजयेत्; तेषाम् अपि अभावे, उदासीनं वा गृहस्थं अपि भोजयेत्। यः एकपदे स्थित्वा शतसंवत्सरं वायुभक्षः तिष्ठति, तेन अपि योगयुक्तः योगी अतिशयते—एवं ब्रह्मणा उपदिष्टम्। सिद्धाः ब्राह्मणरूपेण पृथिव्याम् विचरन्ति; अतः अतिथिं आगतम् अञ्जलिपुटेन उपसमीपयेत्। तं जलपात्रेण, अर्घ्येण, अन्नेन च सत्कारयेत्; समुद्रपर्यन्तात् उत्तरदिगन्तं यावत्, योगाधिपाः देवाः धर्मेण जनान् नानारूपेण रक्षन्ति। अतः ब्राह्मणेषु च अतिथिषु च दानं दातव्यम्; दानविधानानि तेषां च फलानि वक्ष्यामि। योगिनां निवासः सहस्राश्वमेधात्, शतराजसूयात्, सहस्रपद्मार्चनात् च श्रेयः। एषा प्रथमः पितृगणः अनन्तवीर्यः उक्तः; सप्तकल्पान् धारयन् सः प्रतिष्ठितः। अधुना सर्वान् पितृगणान् तेषां परम्परां, प्रतिष्ठां, ध्यानं च यथाक्रमं वक्ष्यामि। सप्त पितृगणाः स्वर्गे स्मृताः, येषां चारुरूपाणि चत्वारि, अमूर्तयः त्रीणि; तेषां विश्वसृष्टिं वर्णयिष्यामि। तेषां कन्याः पौत्र्यश्च स्मृताः; धर्मरूपधारिण्यः तिस्रः तासु परमा गणाः। तेषां नामानि, लोकसृष्टिं च संक्षेपेण वक्ष्यामि; विराजः नाम लोका यत्र तेजस्विनः निवसन्ति। पितृगणाः अमूर्ताः, प्रजापतेः विराजसः पुत्राः, वैराझाः इति प्रसिद्धाः; एषः प्रथमः वैराजकल्पः। तेषां मध्ये मनसः उत्पन्ना कन्या मेना नाम, सा हिमवत्पत्नी अभवत्; तस्यां मैनाकः जातः इति श्रूयते। स सर्वगिरिश्रेष्ठः सर्वरत्नमयो महात्मा, पुण्यगिरिश्च; क्रौञ्चः तस्य पुत्रः। हिमवत् मेनायाम् तिस्रः कन्याः उत्पादितवान्—अपर्णा, एकपर्णा, तृतीया एकपाटला। तासां अपर्णा अनाश्रिता तपस्यां प्रविष्टा, एकपर्णा वटमूले, एकपाटला पाटलवृक्षे स्थित्वा, लक्षसंवत्सरपर्यन्तम् अतिदुष्करं तपः कृतवत्यः। एकपर्णा एकपत्रभक्षिणी, एकपाटला एकपाटलपुष्पभक्षिणी अभवत्। द्विसहस्रसंवत्सरान्ते भोजनं कृत्वा, एका तासु अनन्ना अभवत्; तस्यै मातरं स्नेहशोकात् 'उ' इति वारयामास। मातुः उक्त्या सा देवी, दुष्करतपःकारिणी, त्रिषु लोकेषु उमा इति प्रसिद्धा अभवत्; शुभकर्मणा तेन नाम्ना गता। एषा कन्यात्रयं यावत् पृथिवी तिष्ठति, तावत् स्थास्यति; तासां तपसा पृथिवी धार्यते। सर्वाः तपसा देहसम्भूताः, योगबलसमन्विताः, सदा युवत्यः, महाभाग्यवन्त्यः। सर्वाः ब्रह्मवादिन्यः, सर्वाः शुद्धब्रह्मचारिण्यः; तासु उमा उत्तमा, श्रेष्ठा, परमसुन्दरी। सा महायोगबलसम्पन्ना महादेवं उपगता; दन्तकाण्वः तस्याः पुत्रः अभवत्। एकपर्णा धर्मिष्ठा हिमवता असिताय योगाचार्याय दत्ता, तस्यां देवलः ब्रह्मनिष्ठः मानसः पुत्रः अभवत्। तृतीया एकपाटला जैगीषव्यं शतशिलाकस्य पुत्रं उपगता। तस्यां शङ्खलिखितौ द्वौ अपत्यानि जातौ, यौ योन्युत्पन्नौ न स्मृतौ; एवं हिमवत्कन्याः पुण्याः। सा श्रेष्ठा रुद्राणी स्वैर्गुणैः विशिष्यते; उमाशङ्करयोः पारस्परिकं प्रेम यथोचितम्। तयोः संयोगं स्नेहं च ज्ञात्वा, वृत्रहन्ता इन्द्रः शङ्कितः अभवत्; तयोः संयोगे संलग्नयोः, गर्भभीत्या अग्निं तत्र प्रेषितवान्। 'हे अग्ने, तयोः संयोगे विघ्नं कुरु; त्वं सर्वत्र वर्तमानः, अतः कोऽपि दोषो नास्ति।' इति उक्त्वा अग्निना तथैव कृतं; तदा उमा तनुं त्यक्त्वा बीजं पृथिव्याम् उत्सृज्य। ततः क्रुद्धा सा देवी अग्निं शंशपायन, शापयामास, कोपगद्गदया वाचा। 'यतः मम असन्तुष्टायाः त्वं अग्ने संयोगे विघ्नं कृतवान्, यत् न तव कर्तव्यं, अतः त्वं विमूढबुद्धिः।