वायुपुराणम्

त्रिषु लोकेषु पूज्याः सप्त पितृगणाः वर्णिताः, तेषु त्रयो निराकाराः, चत्वारः सुशोभितरूपधारिणः। तेषां उपरि त्रयः साकाराः, अधः चत्वारः सूक्ष्मा अनिर्दिष्टरूपाः सन्ति। तेषां देवताभ्यः पृथिवी उत्पन्ना, एषा लोकानां परम्परा। त एव अस्मिन लोके निवसन्ति, तेषां वर्षात् पुनः लोकाः समुत्पद्यन्ते। योगेन ते सोमं च अन्नं च पुष्णन्ति, एवं श्रेष्ठाः लोकाः पितृभ्यः उक्तवन्तः। ते मनःवेगसमाः, स्वधाभोजिनः, सर्वकामाभरणाः, लोभमोहभयरहिताः, दृढनिश्चयाः, शोकवर्जिताः च। योगं परित्यज्य, ते रम्येषु लोकेषु प्राप्नुवन्ति; दिव्याः, धर्मिष्ठाः, महात्मानः, पापरहिताः च। सहस्रयुगान्ते, ब्रह्मविदः जाताः; योगं पुनः प्राप्त्वा, निराकाराः मोक्षं यान्ति। साकारानाकारं परित्यज्य, महायोगबलात्, ते व्योम्नि उल्कावद्विनश्यन्ति, विद्युत्प्रभेव क्षीयन्ते। रूपसम्भूतं शरीरं त्यक्त्वा, महायोगबलात्, ते नामरहितं गूढं स्थानं यान्ति, यथा नद्यः समुद्रे मिलन्ति। ये सततं कर्माणि पितृपूजनं च कुर्वन्ति, तैः कर्मभिः पितरः पुष्यन्ति, तेषां योगः वर्धते। श्राद्धेन तुष्टाः पितरः योगेन स्थिताः सोमं पुष्णन्ति, तेन त्रिलोक्यं ध्रियते। अतः श्राद्धं योगिनां प्रति सदा श्रद्धया दातव्यम्; पितृणां बलं योगः, योगात् सोमः उत्पद्यते। आगतेषु ब्राह्मणेभ्यः सहस्रं भोजयेत्। योगशिक्षकः सहस्रनियुक्तेभ्यः अतिथिभ्यः, शतसंस्कारितशिष्येभ्यः च यदन्नं भक्ष्यते, तत् महाप्रद्वेषात् रक्षति। सहस्रगृहस्थेषु, शतारण्यवासिषु, सहस्रब्रह्मचारिषु, एकः योगी श्रेष्ठः। नास्तिकः, पापकारी, मिश्रजातिः, चौरः अपि—योगिनां प्रति दानस्य अन्यः कारणं नास्ति, प्रजापतिर्वदति। यः पुत्रः वा पौत्रः वा ध्यानिनं भोजयति, तेन पितरः तुष्टाः, यथा कृषकाः शुभवर्षेण। ध्यानिनः वा परिव्राजकाः न लभ्यन्ते चेत्, ब्रह्मचारिणं भोजयेत्; तेषामपि अभावे, समः वा गृहस्थः अपि भोजनीयः। यः एकपादस्थितः शतवर्षं वायुभक्षः, योगी ध्यानिनः तेन अतीव श्रेष्ठः, ब्रह्मा एवमुपदिशति। सिद्धाः ब्राह्मणरूपेण पृथिव्यां विचरन्ति; अतः आगते अतिथिं अञ्जलिपुटेन उपसंगच्छेत्। तं उदकेन, आतिथ्येन, अन्नेन च पूजयेत्; समुद्रतीरात् उत्तरदिशं पर्यन्तं, योगेश्वराः धर्मेण विविधरूपेण जनान् रक्षन्ति। अतः ब्राह्मणेभ्यः अतिथिभ्यः च दानं दातव्यम्; दानप्रकारं फलं च वक्ष्यामि। योगिनां निवासः सहस्राश्वमेधात्, शतराजसूयात्, सहस्रपद्मार्पणात् च श्रेष्ठः। अयमेव पितृगणः अनन्तवीर्यः वर्णितः; सप्तकृत्वः स्थायित्वं धारयित्वा, तत्र स्थितः। अधुना सर्वान् पितृगणान्, तेषां परम्परां, स्थितिं, ध्यानं च यथाक्रमं वक्ष्यामि। सप्त पितृगणाः, विद्वत्सरेषु श्रेष्ठाः, दिवि स्मृताः; चत्वारः साकाराः, त्रयः निराकाराः; तेषां लोकसृष्टिं वर्णयामि, शृणु। तेषां कन्याः पौत्र्यः च स्मृताः; धर्मरूपधारिण्यः तत्र त्रयोत्तमाः गणाः। तेषां नामानि, लोकसृष्टिं च संक्षेपेण वदामि; विराजाख्याः लोकाः, यत्र तेजस्विनः वसन्ति। पितृगणाः निराकाराः, ते प्रजापतेः विराजस्य पुत्राः, द्विजश्रेष्ठ; वैराजाः इति प्रसिद्धाः, एष वैराजानां प्रथमः चक्रः। तेषु मनसोत्पन्ना कन्या मेना, महापर्वतस्य, हिमवत्स्नुषा अभवत्, विशुद्ध; तस्यां मैनाकः उत्पन्नः इति कथ्यते। स सर्वपर्वतानां अधिपः जातः, सर्वरत्नविभूषितः, श्रेष्ठः पुण्यपर्वतः; क्रौञ्चः तस्य पुत्रः अभवत्। पर्वतानाथः मेनायां त्रिकन्याः उत्पादितवान्—अपर्णा, एकपर्णा, तृतीया एकपाटला। तासु अपर्णा निराश्रया तपस्यां शरणं गता, एकपर्णा वटवृक्षतले, एकपाटला पाटलवृक्षतले निवसन्ति। शतसहस्रवर्षाणि, देवानां दानवानां च अपि दुस्तरं तपः कृतवन्त्यः। एकपर्णा एकपर्णेन अन्नं भक्षयति, एकपाटला पाटलपुष्पेण जीवति। द्विसहस्रवर्षान्ते तासां भोजनं, किन्तु एकया अनन्ना स्थितिः, तस्याः माताः सम्बोधितवती। मातुः स्नेहसंतप्तया सा प्रतिषिद्धा, 'उ' इति उक्ता; तेन मातुः वचनेन सा देवी, दुस्तरं तपः कृतवती— सा विश्रुतवती, त्रिषु लोकेषु 'उमा' इति ख्याता, शुभकर्मभिः नाम्ना पूजिता। एषा कन्यात्रयं लोके नित्यं स्थास्यति; तासां तपसा पृथिवी यावत्स्थिता तावत् ध्रियते। त्रयः सर्वाः तपसा रूपसम्भूताः, योगशक्तिसंपन्नाः, महाभाग्ययुक्ताः, नित्ययुवतिः। सर्वाः ब्रह्मवादिन्यः, शुद्धब्रह्मचारिण्यः; तासु उमैव श्रेष्ठा, उत्तमा, परमसुन्दरी।