वायुपुराणम्

प्रियं ते कथयिष्यामि यद् त्वया मम पृष्टं गम्भीरं श्रेयस्करं च प्रश्नं, यथाविधि श्रद्धया च क्रमशः। तदा व्योम, अन्तरिक्षं, पृथिवी, नक्षत्राणि, दिशः, सूर्यचन्द्रमसोः, तथा दिनरात्र्रे च सन्ति स्म। किन्तु तस्मिन् काले, हे प्रिय, किञ्चन नासीत्; इदं जगत् तमसा संवृतम् आसीत्। केवलं ब्रह्मैव तत्रात्यन्तदुर्बोधं तपः कुर्वन् स्थितः। अथ शम्युः पुनः पितरं ब्रह्मविदां श्रेष्ठं, सर्वव्रतैः सदा शुद्धं, सर्वज्ञेषु श्रेयांसं समुपस्थितवान्। स पप्रच्छ—किं नाम तपः परं प्रजापतिना सर्वभूतार्थं कृतम्? तं एवमुक्तं महातेजा बृहस्पतिः प्रत्युवाच। सर्वेषां तपसां योगः परमं संयोगरूपं तपः; तदा स भगवाँस्तपसा समाधाय जगन्ति पुनः सृजति स्म। सर्वं भूतभव्यज्ञानं, सर्वलोकान्, वेदान् अपि, योगदृष्ट्या ब्रह्मा सृष्ट्वा योगेनाविशत्। ये लोकाः सन्तानिकाख्याः, तत्र तेजस्विनः निवसन्ति; ते विराजः सुरेषु दिव्याः कथ्यन्ते। पूर्वं स भगवान् योगतपसा युक्तः देवान् असृजत्; ब्रह्मा नित्ययोगस्थितः तान् प्रादुश्चकार। ते आदिदेवा इति विख्याताः, महाबलपराक्रमयुक्ताः, सर्वकामदाः, देवराक्षसमानुषैः पूज्यन्ते च। तेषु सप्त गणाः कीर्त्यन्ते, ये त्रिषु लोकेषु पूज्याः; त्रयः निराकाराः, चत्वारः सुशरीरिणः। तेषां उपरि त्रयः साकाररूपेण सन्ति; अधस्तात् चत्वारः सूक्ष्मा निराकाराः। तेषां देवतानां पृथिवी जायते, एवं लोकानां परम्परा; ते अस्मिन्लोके वसन्ति, तेषां वृष्टिरुत्पद्यते, तया वृष्ट्या लोकाः पुनः उत्पद्यन्ते। योगेन ते सोमं च अन्नं च पुष्णन्ति; एवं श्रेष्ठलोकाः पितॄन् प्रति वदन्ति। मनोजवाः, स्वधाभक्ष्याः, सर्वकामाभरणाः, लोभमोहभीवरजिताः, धृतिमन्तः, शोकवर्जिताः च। योगं परित्यज्य, ते रम्यलोकान् प्राप्नुवन्ति; दिव्याः, पुण्यशीलाः, महात्मानः, पापरहिताश्च। सहस्रयुगान्ते, ब्रह्मविदः जाताः; योगं पुनः प्राप्य, निराकाराः मोक्षं यान्ति। साकारनिराकारं च त्यक्त्वा, महायोगबलात्, व्योम्नि उल्केव, विद्युतः प्रभेव नश्यन्ति। रूपोत्पन्नं शरीरं परित्यज्य, महायोगेन, नामरहितं, अनामिकं पदं प्राप्नुवन्ति, यथा सिन्धवः सागरे लीयन्ते। ये सततं कर्म कुर्वन्ति, पितृपूजनं च, तैः कर्मभिः पितरः पुष्यन्ते, तेषां योगो वृद्धिं गच्छति। श्राद्धेन तुष्टाः पितरः योगेन स्थिताः सोमं पुष्णन्ति, येन त्रयः लोकाः ध्रियन्ते। अतः श्राद्धं सदा यत्नेन योगिषु दातव्यम्; पितॄणां बलं योगः, योगात् सोमः जायते। यावन्तः ब्राह्मणाः आगच्छन्ति, सहस्रशः, तान् भोजयेत्। योगाचार्येण यद् भुक्तं, सहस्रार्हेभ्यः अतिथिभ्यः, शतशः दीक्षितेभ्यः च, तद् महाभयात् रक्षति। सहस्रगृहस्थेषु, शतवानप्रस्थेषु, सहस्रब्रह्मचारिषु, एको योगी श्रेष्ठः। नास्तिकः, दुष्कृत्, संकरजातिः, अपि चौरः—even—दातव्यं योगिषु एव, अन्यथा न, इति प्रजापतिः वदति। यः पुत्रः वा पौत्रः योगिनं भोजयति, तेन पितरः तृप्यन्ति, यथा कृषकाः वर्षेण। यदि योगिनः वा परिव्राजकाः न लभ्यन्ते, ब्रह्मचारिणं भोजयेत्; यदि सः अपि नास्ति, तदा उदासीनं गृहस्थं वा। यः एकपादस्थितः, वायुभक्ष्यः, शतसंवत्सरपर्यन्तम्, तं योगिनः योगस्थितः अतिक्रामति—एवमुक्तं ब्रह्मणा। सिद्धाः ब्राह्मणरूपेण पृथिव्यां विचरन्ति; अतः आगते अतिथौ, अञ्जलिं कृत्वा, उपसंगम्य पूजयेत्। तं जलेन पात्रेण, अतिथिसत्कारैः, अन्नेन च पूजयेत्; सागरतटात् आरभ्य उत्तरप्रदेशपर्यन्तम्, योगेश्वराः धर्मेण विविधरूपेण लोकान् रक्षन्ति। अतः ब्राह्मणेषु अतिथिषु च दानं दातव्यम्; दानप्रकारान् फलं च अपि वक्ष्यामि। योगिनां वासः सहस्राश्वमेधात् श्रेष्ठः, शतराजसूयात्, सहस्रपद्मार्पणात् च। एवं प्रथमः पितॄणां गणः अनन्तवीर्यः उक्तः; सप्तकृत्वः धारयित्वा, सः गणः स्थितः। अधुना सर्वान् पितृगणान्, तेषां परम्पराम्, स्थितिं, ध्यानं च यथाक्रमं वक्ष्यामि। सप्त पितृगणाः स्वर्गे स्मृताः, मुनिषु श्रेष्ठाः; चत्वारः साकाराः, त्रयः निराकाराः; तेषां सृष्टिं कथयिष्यामि, शृणु। तेषां कन्याः पौत्र्यश्च स्मृताः; धर्मरूपिण्यः तिस्रः पराः तत्र गणाः। तेषां नामानि, लोकसृष्टिं च संक्षेपेण वक्ष्यामि; ये विराजाख्याः लोकाः, तत्र तेजस्विनः वसन्ति। पितृगणाः निराकाराः, ते प्रजापतेः विराजसः पुत्राः, हे द्विजश्रेष्ठ; ते वैरजाः इति प्रसिद्धाः, एष वैरजानां प्रथमः कल्पः। तत्र मनसा उत्पन्ना कन्या, मेना नाम, महागिरिः, हिमवत्पत्नी अभवत्, हे विशुद्ध; तस्यां च मैनाकः अभवत्। एवं, हे प्रिय, पितृसृष्टेः, योगस्य, दानस्य, श्राद्धस्य च महत्त्वं, तथा पितॄणां विविधगणानां उत्पत्तिं, स्थितिं, योगबलं च मया कथितम्।