वायुपुराणम्

ब्रह्मणः वचांसि श्रोत्वा, स्थिरचित्तेन सूतेन उक्तानि, तत्र मुनयः punarapi सूतं यथोत्तरं पप्रच्छुः। ते ऊचुः—"कियन्तः पितृगणाः सन्ति? केषु च कालेषु ते पितरः सन्ति, देवश्रेष्ठ, ये सोमं देवेषु पोषयन्ति?" तेषां प्रश्नं शृण्वन्तः सूतः प्रत्युवाच—"शृणुत, पितॄणां परमं मूलं वक्ष्यामि, यद् पूर्वं शंयुः बृहस्पतिं पप्रच्छ।" शंयुः, बृहस्पतेः पुत्रः, सर्वविद्याविदां श्रेष्ठं पितरं समीपमुपेत्य, सविनयं पप्रच्छ—"के नाम पितरः? कति च ते? केषां नामानि? कथं ते उत्पन्नाः? कथं च पितृभावं प्राप्तवन्तः?" पुनः स पप्रच्छ—"कस्मात् पितरः आदौ यज्ञेषु सदा संयोगं प्राप्नुवन्ति? किमर्थं च सर्वे महात्मनां कर्माणि श्राद्धपूर्वकाणि भवन्ति?" "कस्मै श्राद्धं दातव्यम्? किम् फलं तस्य दानस्य? केषु स्थलेषु श्राद्धं अक्षयं भवति—तीर्थेषु, नद्यां वा?" इत्येवं पृष्ट्वा, "कस्मिन्स्थले द्विजश्रेष्ठः सर्वं प्राप्नोति श्राद्धकर्मणि? कः कालः तत्र युक्तः? का विधिः?" इति च स पप्रच्छ। "एतत् सर्वं विस्तारतः, यथाक्रमं, त्वया वक्तव्यम्," इति स पुनः अवदत्। तदा बृहस्पतिः, महाबुद्धिः, प्रश्नेषु निपुणतमः, क्रमशः उत्तरं दत्तवान्—"प्रिय, त्वया यत् पृष्टं, तद् गूढं श्रेयस्करं च, यथायोग्यं वक्ष्यामि।" "आकाशः, अन्तरिक्षं, पृथिवी, नक्षत्राणि, दिशः, सूर्यचन्द्रमसौ, दिनरात्रेः च—एतानि सर्वाणि।" तस्मिन्नेकस्मिन्काले, प्रिय, किञ्चित् नासीत्; इदं जगत् तमसा आवृतम् आसीत्। केवलं ब्रह्मैव तत्र आसीत्, यः तत्र परमं तपः अकरोत्। शंयुः पुनः पितरं ब्रह्मविदां श्रेष्ठं, नित्यं व्रतशुद्धं, सर्वज्ञं पप्रच्छ—"किं नाम तत् तपः यत् प्रजापतिः सर्वभूतानां कृते अकरोत्?" तदा महातेजाः बृहस्पतिः प्रत्युवाच। "सर्वेषां तपसां योगः परमः, स एव तपःश्रेष्ठः; तदा भगवान् ध्यानमास्थाय, योगेन लोकान् पुनः सृष्टवान्।" स योगदृष्ट्या ब्रह्मा सर्वं भूतं, भूतभविष्यद्विद्यां, वेदान् च समग्रं सृष्टवान्। "सन्तानिकाख्याः लोकाः यत्र तेजस्विनः वसन्ति, ते विराजः इति प्रसिद्धाः, दिव्याः सुरेषु स्वर्गे।" पूर्वं भगवान् योगतपसा युक्तः देवताः सृष्टवान्; ब्रह्मा नित्ययोगनिष्ठः तान् उत्पादितवान्। "ते आदिदेवाः इति विख्याताः, महाबलपराक्रमाः, सर्वकामप्रदाः, देवासुरमानुषैः पूजिताः।" तेषां सप्त गणाः त्रिषु लोकेषु पूज्यन्ते; त्रयः निराकाराः, चत्वारः साकाराः मनोहररूपधारिणः। "ऊर्ध्वं त्रयः साकाराः, अधः चत्वारः सूक्ष्मा निराकाराः।" तेषां देवतानां पृथिवी जायते, एवं लोकानां परम्परा। ते अस्मिन्लोके वसन्ति, तेषां वर्षेण लोकाः पुनः सृज्यन्ते। "योगेन ते सोमं च अन्नं च पोषयन्ति; एवं लोकेश्वराः पितॄणां प्रति उक्तवन्तः।" ते मनसा अपि शीघ्राः, स्वधया तृप्ताः, सर्वकामसमन्विताः, लोभमोहभयवर्जिताः, धृतिमन्तः, शोकहीनाः। "योगं परित्यज्य, ते रम्यं लोकं प्राप्नुवन्ति; दिव्याः, पुण्यशीलाः, महात्मानः, पापरहिताः।" सहस्रयुगान्ते, ब्रह्मविदः जायन्ते; योगं पुनः प्राप्य, निराकाराः मोक्षं गच्छन्ति। "साकारनिराकारौ परित्यज्य, महायोगबलात्, गगने उल्कावत्, विद्युतः क्षयमुपयान्ति।" रूपजनितं शरीरं परित्यज्य, महायोगेन, अनामानामरूपं ध्यायन्ति, यथा नद्यः सागरे विलीनाः। "ये नित्यं कर्म कुर्वन्ति, वृद्धपूजनं च, तैः पितरः तृप्यन्ति, योगः वर्धते।" श्राद्धेन तृप्ताः पितरः योगयुक्ताः, सोमं पोषयन्ति, येन त्रयः लोकाः स्थिता भवन्ति। "तस्मात्, श्राद्धं सदा योगिभ्यः सम्यक् दातव्यम्; पितॄणां बलं योगः, योगात् सोमः उत्पद्यते।" आगतान् सहस्रशः ब्राह्मणान् भोजयेत्। "सहस्रमेव आमन्त्रितानां, शतं दीक्षितानां मध्ये, योगविद्याचार्येण यत् भुक्तं, तत् महाभयात् रक्षति।" सहस्रगृहस्थेषु, शतं वानप्रस्थेषु, सहस्रब्रह्मचारिषु, एकः योगी श्रेष्ठः। "नास्तिकः, दुष्कृत्, संकरजातिः, अपि च चौरः—न योगिभ्यः दानात् अन्यः हेतुः अस्ति, इति प्रजापतिः उक्तवान्।" "यः पुत्रः वा पौत्रः योगिनं भोजयति, तेन पितरः तृप्यन्ति, यथा कृषकाः वर्षेण।" "यदि योगिनः वा परिव्राजकाः न सन्ति, तर्हि ब्रह्मचारिणं भोजयेत्; तेषामपि अभावे, उदासीनं गृहस्थं वा भोजयेत्।" "यो वायुभक्षः शतवर्षं एकपादस्थितः, तं योगी योगेन अतिक्रामति—एवं ब्रह्मा उपदिशत्।" "सिद्धाः ब्राह्मणरूपेण भूमौ विचरन्ति; तस्मात् आगतम् अतिथिं अञ्जलिपुटेन उपसेवेत्।