वायुपुराणम्

ततः सुतः उक्तवान्—"एते पितरः, एषां पुत्राः; ते भविष्यन्ति पितरः, एषां वरः दत्तः।" तस्यैव ब्रह्मणः वाक्येन परमेश्वरस्य, पुत्राः पितरः अभवन्, पितरः पुनः पुत्राः अभवन्। अतः पितरः पुत्राः, तेषु पितृत्वं स्मृतम्; एवं पितरः पुत्राः च स्मृत्वा ब्रह्मा पुनः पितृस्वरूपस्य वृद्ध्यर्थं भाषितवान्। यः पितृभ्यः श्राद्धं न दत्त्वा यज्ञं करोति, तस्य फलम् राक्षसदनवेषु गच्छति। पितरः श्राद्धनैव पुष्टाः अक्षयसोमं भुञ्जते; यथा यूयं तान् पुष्णथ, तथा ते सततं वर्धन्ते। सोमः श्राद्धदानैः पुष्टः सन्, सर्वं जगत् पर्वतवनस्पतिसंयुक्तं चराचरं च पुष्णाति। ये मानवाः पुष्ट्यर्थं श्राद्धं कुर्वन्ति, पितरः तान् सदा पुष्टिं सन्ततिं च ददति। यत्र त्रिपिण्डं श्राद्धे दत्तं, नामगोत्रसहितं, तत्र पितरः सर्वत्र स्थिताः श्राद्धदानैः वंशं पुष्णन्ति। एवं ब्रह्मणः आज्ञा पूर्वं दत्ता, अतः दानं, अध्ययनं, तपः सर्वथा सिद्ध्यति। नूनं पितरः ज्ञानदातारः—नास्ति संशयः; ते पितरः देवाः, देवाः पुनः पितरः; परस्परं पितरः देवाः च। ब्रह्मणः वाक्यं श्रुत्वा, सुतस्य स्थिरचित्तस्य, ऋषयः पुनः सुतं परं पृच्छन्ति। "कति पितृगणाः, कदा ते सन्ति, हे देवश्रेष्ठ, ये सोमं देवेषु पुष्णन्ति?" अहं वः पितृणां परमं उत्पत्तिं वक्ष्यामि, यां शम्युर्वृहत्पतिं पूर्वं पृच्छत्। शम्युः पुत्रः, सर्वविद्याविदं वृहत्पतिं उपसंगम्य, विनयेन पृच्छति। "के पितरः, कति, किम् नामानि? कथं ते उत्पन्नाः, कथं पितृत्वं प्राप्ताः?" "कस्मात् पितरः सदा यज्ञे संबद्धाः, किमर्थं महात्मनां सर्वे यज्ञाः श्राद्धपूर्वकाः?" "कस्मै श्राद्धं दातव्यम्, किम् महाफलम्? कुत्र श्राद्धं अक्षयम्—तीर्थेषु, नद्यः?" "कुत्र द्विजश्रेष्ठः सर्वं लभते श्राद्धेन? कदा श्राद्धकालः, का विधिः?" "एतत् सर्वं क्रमशः विस्तरेण वक्तुम् इच्छामि।" तदा वृहत्पतिः महाबुद्धिः पृष्टः, क्रमशः उत्तरं दत्त्वा, प्रश्नेषु निपुणः। "यद् त्वया पृष्टं, गम्भीरं श्रेष्ठं च, तद् यथाक्रमं सम्मानपूर्वकं वक्ष्यामि।" आकाशः, वायुः, पृथिवी, तारे, दिशः, सूर्यचन्द्रमसौ, दिनरात्र्यः च। तदा, हे प्रिय, किमपि नासीत्; जगत् तमसि आच्छन्नम्। केवलं ब्रह्मा तत्र, घोरं तपः कुर्वन्। शम्युः पुनः पितरं ब्रह्मविदं, नित्यव्रतशुद्धं, सर्वज्ञाननिधिं, पृच्छति—"किं तपः प्रजापतिः सर्वभूतार्थं अकरोत्?" तदा वृहत्पतिः तेजस्वी प्रत्युवाच। "सर्वतपसां योगः परमः, तदा भगवांश्चिन्तयन्, योगेन लोकान् पुनः सृजति।" सर्वं भूतं, अतीतं भविष्यत्, वेदाः सर्वाः—योगदृष्ट्या ब्रह्मा सृजति। सन्तानिकाख्याः लोकाः, यत्र तेजस्विनः तिष्ठन्ति; ते विराजः, दिव्याः देवेषु स्वर्गे। पूर्वं भगवन् योगतपसा युक्तः देवान् सृजति; ब्रह्मा नित्ययोगस्थितः तान् उत्पादयति। ते आदिदेवाः, महाबलाः, महातेजसः, सर्वकामदाः, देवदानवमानुषैः पूजिताः। तेषु सप्त गणा वर्णिताः, त्रिलोक्यां पूजिताः; त्रयः निराकाराः, चत्वारः साकाराः। तेषां उपरि त्रयः साकाराः, अधः चत्वारः सूक्ष्माः निराकाराः। तेषां देवात् पृथिवी, एवं लोकपरंपरा; ते अस्मिन्लोके वसन्ति, तेषां वृष्टिः जायते। तया वृष्ट्या पुनः लोकाः उत्पद्यन्ते। योगेन ते सोमं अन्नं च पुष्णन्ति; एवं लोकश्रेष्ठः पितरः उक्तवान्। मनोजवाः, स्वधाभक्षाः, सर्वकामोपशोभिताः, लोभमोहभयवर्जिताः, धृतिमन्तः, शोकहीनाः। योगं त्यक्त्वा, सुन्दरं लोकं प्राप्नुवन्ति; दिव्याः, पुण्याः, महात्मनः, पापरहिताः। सहस्रयुगान्ते ब्रह्मविदः जायन्ते; योगं पुनः लब्ध्वा निराकाराः मोक्षं प्राप्नुवन्ति। साकारनिराकारं त्यक्त्वा, महायोगबलात्, आकाशे उल्कावत्, विद्युत्प्रभावत् क्षीयन्ते। रूपसम्भूतं शरीरं त्यक्त्वा, महायोगबलात्, अनामानाम्यवस्थां यान्ति, सिन्धौ नद्यः इव। ये सततं कर्मणि वृद्धपूजायाम् युक्ताः, तैः कर्मभिः पितरः पुष्टाः, तेषां योगः वर्धते।