वायुपुराणम्

शृणु, मम श्रवणानुसारं ज्ञानानुसारं च, अहं तव मन्वन्तरेषु पितॄणां देवतानां पुत्रत्वेन जन्मावधारयामि। अतीतानां च भविष्यतां च मध्ये ज्येष्ठाः कनीयांसश्च पितरः सन्ति, ये च देवैः सह पूर्वेषु कल्पेषु स्थिताः, ये च अद्य सन्ति, तेषां सर्वेषां वर्णनं नूनं करिष्यामि। एतेषां पितॄणां श्राद्धं मनुष्यैः क्रियते। ब्रह्मणा देवाः सृष्टाः, किन्तु ते न भोजयन्ति स्म। तदत्यक्त्वा, फलकामाः सन्तः, स्वयमेवात्मानं सृष्टवन्तः। ब्रह्मणा शप्ताः ते मोहिता अभवन्, विज्ञानं नष्टं, न किञ्चिदपि अवेदयन्; तस्मात् लोकोऽपि विमूढः अभवत्। ते सर्वे पुनः प्राञ्जलयः पितामहं प्रार्थयन्तः अनुग्रहम् याचितवन्तः। तदा भगवान् लोकानां हितार्थं पुनरुवाच— “युष्माभिः कृतदोषस्य प्रायश्चित्तार्थं तपः कुर्वन्तु; स्वपुत्रेभ्यः पृच्छन्तु, तदा ज्ञानं प्राप्स्यथ।” ते अपि प्रायश्चित्तकामाः, मनः संयम्य, स्वपुत्रान् उपगम्य, यथाविधि परस्परं पृष्टवन्तः। पुत्राः अपि समाधाय मनः, धर्मज्ञाः, वाङ्मनःकायसम्भूतानि तपांसि नानाविधेन तेषां पितॄणां समाख्यातवन्तः। देवाः ते पुनः विज्ञानं प्राप्य, हृष्टाः पुत्रेभ्यः ऊचुः— “युवं नः पितरः एव, यतो जागरिताः स्मः। धर्मज्ञानकामानां वा कं वरं वाञ्छथ?” तदा ब्रह्मा पुनरुवाच— “सत्यवदिनो भवन्तः, तस्मात् यथोक्तं भवतु, नान्यथा।” एवं तेषां पुत्राः “एते अस्माकं पितरः” इति उक्तवन्तः। त एव वः पितरः भविष्यन्ति, तेषां च एष वरः दत्तः। ब्रह्मणः तस्यैव वचनेन, परमेश्वरस्य, पुत्राः पितरः अभवन्, पितरः पुनः पुत्राः अभवन्। अतः पितरः पुत्राः एव, तेषु पितृत्वं स्मर्यते। पुत्रेषु च पितरः, पितृषु च पुत्राः इति स्मृत्वा, ब्रह्मा पुनः पितृवृद्धये वचनं दत्तवान्। यः कश्चित् श्राद्धं विना कर्म करोति, तस्य फलं राक्षसदानवान् प्रति गच्छति। पितरः श्राद्धदानैः पुष्टाः, अक्षयेन सोमेन तर्प्यन्ते; भवन्तः यथा तान् पूषयन्ति, तथा ते नित्यं वर्धन्ते। यदा सोमः श्राद्धैः तर्प्यते, सः सर्वलोकान्, पर्वतान्, वनानि, स्थावरजङ्गमानि च, पूर्णतया पुष्णाति। ये मनुष्याः पुष्टिकामाः श्राद्धं कुर्वन्ति, तान् पितरः नित्यं पुष्टिं सन्ततिं च ददाति। येभ्यः श्राद्धे तिलत्रयं नामगोत्रयुक्तं दीयते, तेषां पितरः पितामहाश्च सर्वत्र सन्तः, श्राद्धदानात् तेषां सन्ततिं पुष्णन्ति। एवं ब्रह्मणा पूर्वं आदेशः कृतः, तस्मात् दानं, स्वाध्यायः, तपश्च सर्वथा साध्यते। निःसंशयं, पितरः एव ज्ञानदायकाः; अतः पितरः देवाः, देवाः पुनः पितरः; मिथः पितरः देवाश्च। एवं ब्रह्मणः वचनानि, स्थितचित्तेन सूतेन उक्तानि, शृण्वन्तः ऋषयः पुनः सूतं पृष्टवन्तः— “कति पितृगणाः, केषां च कालेषु, के सोमपुष्टाः देवेषु?” अहं वः पितॄणां परमं जन्म वक्ष्यामि, यत् पूर्वं शंयुः बृहस्पतिं पप्रच्छ। शंयुः पुत्रः बृहस्पतिं सर्वविदं समुपेत्य, सविनयम् पप्रच्छ— “के पितरः, कति, किम्नामानः, कथं जाताः, कथं पितृत्वं प्राप्ताः?” “कुतः पितरः सदा यज्ञे समाहिताः, कुतः श्राद्धपूर्वकं सर्वं कर्म महात्मनाम् प्रवर्तते? कस्य श्राद्धं दीयते, किम् फलम्, कुत्र च अक्षयम्? केषु स्थानेषु द्विजश्रेष्ठः श्राद्धेन सर्वं प्राप्नोति? कः कालः, का विधिः?” “एतत् सर्वं विस्तारतः, यथाक्रमं, वक्तुमर्हसि।” बृहस्पतिः महाबुद्धिः पृष्टः, यथाक्रमं, उत्तमप्रश्नेषु निपुणः, प्रतिवचनं दत्तवान्— “यत् त्वया पृष्टं, तदहं तव सम्यक् आदरेण यथाक्रमं वक्ष्यामि।” “द्यौः, अन्तरिक्षं, पृथिवी, नक्षत्राणि, दिशः, सूर्यचन्द्रमसौ, अहोरात्रं च। तदा, हे प्रिय, किञ्चिदपि नासीत्; अयं लोकोऽन्धकारेण आवृतः। तत्रैव ब्रह्मैवास्ति, तपः परमं कुर्वन्।” शंयुः पुनः पितरं ब्रह्मविदां श्रेष्ठं, नित्यव्रतशुद्धं, सर्वविदां श्रेष्ठमुपेत्य पप्रच्छ— “किं तपः परमं प्रजापतिः सर्वभूतहितं चकार?” तेनैव बृहस्पतिः महातेजाः प्रत्युवाच— “सर्वेषां तपसां योगः परमः, तदा भगवाञ् योगयुक्तः सृष्ट्वा लोकान् पुनः पुनः। स योगदृष्ट्या ज्ञानं सर्वं भूतं भविष्यद्वर्तमाने च, वेदान् च, सृष्टवान्।” “ये लोकाः सन्तानिकाख्याः, तत्र तेजस्विनः निवसन्ति; ते विराजः, दिव्याः, स्वर्गे देवेषु विख्याताः।” “पूर्वं भगवान् योगतपसा युक्तः, देवान् सृष्टवान्; ब्रह्मा नित्ययोगस्थः तान् प्रजजानि सृष्टवान्। ते आदिदेवाः, महाबलपराक्रमिणः, सर्वकामदाः, देवदानवमानुषैः पूज्यन्ते।