वायुपुराणम्

गङ्गा, सर्वनदीषु श्रेष्ठा, तासां ज्येष्ठा च, पूर्वं मया विस्तरेणोक्तम्। तस्याः कथां पुनः शृणु। तत्र बहवः पितरः सन्ति, पुनः अन्ये अपि; तेषां श्राद्धस्य परमं विधिं त्वत्तः श्रोतुमिच्छामि, भगवन्। केषां पुत्राः स्मृताः, कथं तेषां पितरः? पितरः केन प्रकारेण जाताः, केषां पुत्राः, किम् स्वरूपं तेषां? स्वर्गे अपि केचित् पितरः देवेषु देवत्वं प्राप्ताः; अतः पितृणां परमं उत्पत्तिं श्राद्धस्य च फलप्राप्तिं श्रोतुमिच्छामि। कस्मादर्थं तत्र दृश्यन्ते, कस्य हेतोः स्मृतिः? के पितरः स्वर्गे वसन्ति, के नरके? पितरं, पितामहं, प्रपितामहं च चिन्तयित्वा, त्रीणि भागानि नामतो दत्तानि। किम् श्राद्धं दातव्यं, कथं तद् पितृभ्यः गच्छति? यः नरके स्थितः, स कथं पुनः फलं प्राप्नुयात्? के पितरः इह कथ्यन्ते, केषां पूजनं पुनः कर्तव्यम्? श्रुतं हि, देवाः अपि स्वर्गे स्वपुत्रान् पूजयन्ति। एतत् विस्तारतः श्रोतुमिच्छामि, विद्वन्; त्वं हि स्पष्टं वक्तुं अर्हसि। ऋषीणां वचनं श्रुत्वा, सूतः, यथार्थार्थं ज्ञात्वा, पृष्टं यथाऽभिप्रायं प्रत्यवदत्। यथाश्रुतं यथाज्ञानं च, मन्वन्तरेषु पितरः देवतानां पुत्रत्वेन जाताः, तद् वर्णयिष्यामि। गताः आगताः च, तत्र ज्येष्ठाः कनिष्ठाः च क्रमशः सन्ति; ये पितरः पूर्वे देवैः सह स्थिताः, ये च अद्य सन्ति, तेषां विषये निश्चितं वदामि। पितराणां श्राद्धं मानवैः क्रियते; ब्रह्मा देवतान् सृज्य, ते न अश्नन्। तद् त्यक्त्वा, फलकामाः, स्वयम् आत्मानं सृजितवन्तः। ब्रह्मणा शप्ताः, ते मोहिताः, अविबुधाः अभवन्; किंचित् न जानन्ति, जगत् अपि मोहितम् अभवत्। ततः सर्वे, पुनः शिरसा नमित्वा, पितामहं अनुग्रहं याचितवन्तः; सः भगवान् लोकहिताय पुनः उक्तवान्। "कृतदोषस्य तपः कुरुत," इति ब्रह्मा उक्तवान्; "स्वपुत्रान् पृच्छत, तद् ज्ञानं प्राप्स्यथ।" तद् प्रायश्चित्तकामाः, स्वपुत्रान् समाहितचित्ताः उपेत्य, यथाविधि प्रश्नं कृतवन्तः। पुत्राः, यथाधर्मं, मनसा वाचा कर्मणा च जातानि तपांसि बहुधा उक्तवन्तः। तेन, देवाः पुनः विवेकं प्राप्ताः, हर्षेण पुत्रान् उक्तवन्तः—"यूयं हि अस्माकं पितरः, यतः अस्मान् जागरूकतां दत्तवन्तः। किम् वरं धर्मज्ञानं वा, कामं वा, दातव्यं?" तदनन्तरं ब्रह्मा पुनः उक्तवान्—"युष्माकं वचनं सत्यं, तद् एव भविष्यति, न अन्यथा।" एवं उक्तं—"एते अस्माकं पितरः," स्वपुत्राः; ते पितरः भविष्यन्ति, तेषां वरः दत्तः। ब्रह्मणः वाक्येन, परमेश्वरस्य, पुत्राः पितरः अभवन्, पितरः पुनः पुत्राः अभवन्। तस्मात्, पितरः पुत्राः एव, तेषु पितृत्वं स्मृतम्; अतः पितरः पुत्रान्, पुत्राः पितरान् स्मृत्वा, ब्रह्मा पुनः पितृस्वरूपस्य वृद्ध्यर्थं उक्तवान्। यः पितृभ्यः श्राद्धं न दत्वा कर्म करोति, तस्य फलं राक्षसैः दानवैः च गृहीतम्। पितरः श्राद्धदानेन पुष्टाः, अक्षय्यं सोमं अश्नन्ति; यथा यूयं तान् पुष्णथ, ते नित्यं वृद्धिं यास्यन्ति। यदा सोमः श्राद्धेन पुष्यते, सः सर्वं जगत्, पर्वतान्, वनानि, चराचराणि च पुष्यति। ये मानवाः श्राद्धं पुष्ट्यर्थं कुर्वन्ति, पितरः तान् नित्यं पुष्टिं, सन्ततिं च ददाति। येषां श्राद्धे त्रीणि पिण्डानि नामतो वंशतः दत्तानि, पितरः पितामहः च सर्वत्र स्थिताः, श्राद्धदानं द्वारा तेषां सन्ततिं पुष्णन्ति। एवं ब्रह्मणः पूर्वं आज्ञा दत्ता, तस्मात् दानं, अध्ययनं, तपः च सर्वथा सिद्ध्यति। निःसन्देहं, पितरः ज्ञानदातारः; अतः पितरः देवाः, देवाः पुनः पितरः; परस्परं पितरः देवाः च। ब्रह्मणः वाक्यं सुतस्य स्थितचित्तस्य श्रुत्वा, ऋषयः पुनः सुतं अन्वपृच्छन्, यदनन्तरं भवति। "कति पितृगणाः सन्ति, केषु कालेषु तेषां स्थितिः? हे देवश्रेष्ठ, सोमपुष्टिं कुर्वन्ति के?" इति पृष्टम्। सुतः उक्तवान्—"पितृणां परमं उत्पत्तिं वक्ष्यामि, यां शंयुः पूर्वं बृहस्पतिं पप्रच्छ।" शंयुः, पुत्रः, बृहस्पतिं सर्वविद्यायाम् निपुणं उपेत्य, विनयेन प्रश्नं पप्रच्छ। "के पितरः नामतो, कति सन्ति, किम् नामानि तेषां? कथं तेषां उत्पत्तिः, कथं पितृत्वं प्राप्तम्?" "कस्मात् पितरः आद्ये यज्ञे नित्यं संलग्नाः, कस्मात् सर्वाणि कर्माणि श्राद्धपूर्वं प्रवर्तन्ति?" "केषां श्राद्धं दातव्यम्, किम् महत् फलं तस्य? केषु स्थलेषु श्राद्धं अक्षय्यं—तीर्थेषु वा, नदीषु वा?" "केषु स्थलेषु द्विजश्रेष्ठः सर्वं प्राप्नोति, कः कालः श्राद्धस्य उचितः, कः विधिः?" "एतत् सर्वं विस्तारतः यथाक्रमं वक्तुम् अर्हसि," इति शंयुः पप्रच्छ। तदा बृहस्पतिः, महाबुद्धिः, यथाक्रमं, प्रश्नानां उत्तरेषु श्रेष्ठः, उक्तवान्।