वायुपुराणम्

ततः समुद्धारणात् तस्माद् अत्यल्पः कृष्णवर्णः पुरुषः पूर्वोक्तः समुत्पन्नः, द्विजश्रेष्ठ। स भीतः, संक्लिष्टेन्द्रियः, अञ्जलिं कृत्वा तत्र स्थितः। तं दुःखितं विमूढं दृष्ट्वा सर्वे "सिद्ध" इति तं उक्तवन्तः। तेन निषादवंशस्य प्रवर्तकः अभवत्, अनन्तवीर्यसम्पन्नः; स वेनपापसम्भूतान् मत्स्यग्रहणार्थं मत्स्यबन्धकान् अपि सृजितवान्। अन्ये च विन्ध्यपर्वते वासिनः तुंबुर, तुवर, खासाः, अधर्मनिष्ठाः, वेनपापात् उत्पन्नाः। ततः महर्षयः क्रोधपूर्णाः वेनस्य दक्षिणहस्तं मन्ये अरनिम् इव मथितवन्तः। तस्मात् पृथुः जातः, हस्तप्रहारतेजसा दीप्तिमान्; पृथुपाणितः जातः इति तेन पृथुः इति नाम प्राप्तम्, स्वस्वरूपेण अग्निवत् दीप्तिमान्। स अजगवाख्यं श्रेष्ठं धनुः आदाय, घननिनादं कृत्वा, शरान् रक्षार्थम्, सुवर्णकवचं च धारयन् अभवत्। तस्य जन्मे सर्वे प्राणी सर्वत्र हृष्टाः अभवन्; महानीशायाम् उदितायां वेनः स्वर्गं गतः। बुद्धिमान् पुत्रः जातः, पृथुः नाम नरशार्दूलः, पितृन् नरकात् उद्धृतवान्। ततः नद्यः, समुद्राः, सर्वरत्नानि समावह्य, वैन्यं नरपतिं अभिषिक्तवन्तः, महत् राज्यम् दत्त्वा, वीर्यवान् तेजस्वी राजा कृतः। स देवेषु अङ्गिरसः पुत्रैः महराजा अभिषिक्तः; पृथुर्वैन्यः कीर्तिमान् आद्यः प्रमुखः राजा अभवत्। तस्य पिता न अप्राप्ताः प्रजाः तेन प्राप्ताः; तेषां स्नेहात् "राजा" इति नाम प्राप्तम्। तस्य समीपं समुद्रं गच्छतः जलानि स्थिराणि अभवन्; पर्वताः भग्नाः, ध्वजभेदः न अभवत्। भूमिः अनप्लुष्टा अपि धान्यानि अदात्; चिन्तामात्रेण अन्नं उत्पादितम्; गावः सर्वकामधुक् अभवन्; प्रत्येक पात्रे मधु प्राप्तम्। तस्मिन्नेव शुभे पितृयज्ञे, सुत्ये दिवसे, बुद्धिमान् सूतः जातः; तस्मिन्महायज्ञे विद्वान् मागधः अपि जातः। इन्द्रार्पणेन, बृहस्पतेः मिश्रार्पणेन, देवः इन्द्राय आहुतिं दत्तवान्; तस्मात् सूतः जातः। तत्र दोषः उत्पन्नः, प्रायश्चित्तं च; शिष्यार्पणेन मिश्रं गुर्यार्पणं विजितम्; अधोर्ध्वाचारात् वर्णभेदः जातः। यः क्षत्रियपितृकः ब्राह्मणमातृकः, हीनप्रभवः, स सूतः पूर्वस्य कर्म समन्वितः इति घोषितः। सूतः मध्यमधर्मः क्षत्रियसेवया जीवति; रथगजवाहनं, अधमं वैद्यकर्म। पृथोः स्तुत्यर्थं तौ दिव्यर्षिभिः आहूतौ; सर्वे ऋषयः "राजा स्तुत्यः, कर्म च यूभ्यं स्तुत्यं" इति उक्तवन्तः। ततः सूतः मागधः च सर्वेभ्यः ऋषिभ्यः "स्वकर्मणा देवर्षीन् तुष्यामः" इति उक्तवन्तः। "न वयं तस्य कर्म, न लक्षणं, न कीर्तिं जानिमः; कस्य स्तोत्रं रचयेम?" इति पप्रच्छतुः। ऋषयः "भविष्ये स्तुत्यः" इति नियुक्तवन्तः; स सदा दानधर्मनिष्ठः, सत्यः, संयतः, विद्वान्, उदारः, युद्धे अजितः। वीर्यवान् पृथुः धर्मबद्धानि कर्माणि सूतमागधाभ्याम् स्तुतानि। स्तुत्यन्ते पृथुः प्रजापतिः सन्तुष्टः, अनूपदेशं सूताय, मागधं मागधाय दत्तवान्। तस्मिन्काले सूता मागधाः पृथिव्याधिपान् स्तुतवन्तः; सूता मागधा बन्दिनः च आशीर्भिः तान् जागृतवन्तः। पृथुं दृष्ट्वा जनाः महर्षयः च परमसन्तोषपूर्णाः "वेनपुत्रः भर्ता भवतु, राजा भवतु" इति उक्तवन्तः। ततः महर्षिवचनात् जनाः पृथुं समीपं गत्वा "त्वत्तः जीविकां विधेय" इति उक्तवन्तः; तेन जनहितेच्छया पृथुः धनुः शरांश्च आदाय भूमिं अभिपीडितवान्। भूमिः पिडाभयात् गोमूर्तिं धृत्वा पलायिता। पृथुः धनुः आदाय तां पलायमानां अन्वगच्छत्; सा वैन्यभीत्या ब्रह्मलोकाद्याः लोकान् गत्वा पृथुं धनुरुत्तोल्य स्थितं ददर्श। स दीप्तशरः, तेजोदीप्तिमान्, अचलः, योगमाहात्म्यसम्पन्नः, अमरैः अपि अजेयः अभवत्। सा रक्षां न प्राप्य केवलं वैन्यं शरणं गता; त्रैलोक्यपूजिता देवी अञ्जलिं कृत्वा तस्य पुरतः स्थितवती। सा पृथुं उवाच—"स्त्रीहिंसां अधर्मं न मन्यसे; मम विना जनं कथं धारयिष्यसि?" इति। "मयि लोकाः स्थिताः; मया जगत् धृतम्; मम विना जनः नष्टः स्यात्।" इति। "जनहितं इच्छन् मां न हन्तुम् अर्हसि; मम वचनं शृणु: यः कार्यं विधिना आरभ्यते तस्य सिद्धिः भवति; मां हत्वा अपि जनं रक्षितुं न शक्यसि।" "अहं अन्नप्रदायिनी भविष्यामि; क्रोधं त्यज, महातेजः। स्त्रियां शतजीविषु अपि अगम्या इति; धर्मं न त्यजेत्।" इति। तस्य वचनानि श्रुत्वा, पृथुः महाबुद्धिः, संयतः, धर्मनिष्ठः, क्रोधं निगृह्य भूमिं उवाच— "यः स्वार्थं वा परार्थं वा, एकं वा बहून् वा हन्ति, स पापं आप्नोति, इच्छा वा अनिच्छा वा।" इति। "यदि एकस्य मृत्युना बहूनां सुखं स्यात्, तत्र हितहिंसायां न पापं, न पापच्छाया अपि।" इति। "तस्मात् जनहिताय त्वां हनिष्यामि, यदि त्वं अद्य मम वचनं न करोषि, लोकहिताय।