वायुपुराणम्

श्वेताः कृष्णाः गौराः श्यामाः धूम्राः समूलिकाः उष्मपाः दारकाः च, तथैव नीलाः पराशराः च—एते पराशराणां अष्ट शाखाः महात्मसु प्रसिद्धाः इति कथ्यन्ते। अथ शृणु, इन्द्रतुल्यं जन्म यथा जातम्—वसिष्ठकुले कपिञ्जलात् घृताची च समागतौ कुशितियः नाम पुत्रः अभवत्, यः इन्द्रसमानः इति कीर्त्यते। पृथोः कन्यायाः उपमान्युं नाम पुत्रः अभवत्, तस्मात् उपमान्यवः इत्येव एते वंशजाः अभवन्। मित्रवरुणयोः कुन्दिनाः, एकर्षेयाः, वसिष्ठाः च—एते वसिष्ठानां शाखाः एकादश स्मृताः। एवं ब्रह्मणः अष्ट मानसानि पुत्राणि ख्यातानि, ये सौभग्यशालिनः भ्रातरः स्ववंशं प्रतिष्ठापितवन्तः। एते त्रिलोकान् धारयन्ति, यत्र दिव्यर्षिसमूहैः पूर्णानि भवन्ति; तेषां पुत्रपौत्राः शतानि सहस्राणि च, येन समग्रं पृथिवीतलं सूर्यकिरणैः इव व्याप्यते। एवं मुनिपुत्रस्य वाक्यानि श्रुत्वा, द्विजातयः सूतपुत्रं पुनः पप्रच्छुः। कथं भवानी द्वितीयवारं अभवत्, सा पूर्वं का आसीत्? सा हि दक्षायणी आसीत्, कथं उमा जाताऽभवत्? मेनायाः, या पितृपुत्री आसीत्, पर्वतराजः सुताः उत्पादितवान्; के ते पितरः, येषां मेना मानसपुत्री अभवत्? मैनाकः तस्याः पौत्रः, उमा पौत्री, एकपर्णा च, तथा एकपतला च। गङ्गा च सर्वनदीषु श्रेष्ठा ज्येष्ठा च तासां, एतत् मया पूर्वं उक्तम्, सर्वं पुनः शृणु। पितरः बहवः सन्ति, पुनः अन्येऽपि; तवत्तः अहम् इच्छामि श्रोतुम्, हे भगवन्, श्राद्धस्य परं विधानम्। केषां पुत्राः स्मृताः, के पितरः? पितरः कथं जाताः, केषां पुत्राः, किंस्वरूपाः च? दिवि केचन पितरः देवत्वं प्राप्तवन्तः; तस्मात् अहम् इच्छामि श्रोतुम् पितॄणां परमं जन्म, श्राद्धेन च यथा तुष्यन्ति। किमर्थं ते तत्र दृश्यन्ते, किं कारणं स्मृतम्? के पितरः स्वर्गे वसन्ति, के च नरके? पितुः पितामहस्य प्रपितामहस्य च स्मरणेन, नाम्ना त्रिभागं तर्पणं क्रियते। कः श्राद्धविधिः, तेन पितृभ्यः कथं सम्प्राप्यते? ये नरके सन्ति, ते कथं पुनः फलं लभन्ते? के पितरः इह नाम्ना स्मृताः, के पूज्याः पुनः? श्रुतं हि स्वर्गे अपि देवाः स्वपुत्रान् पूजयन्ति इति। एतत् विस्तारतः श्रोतुम् इच्छामि, हे विद्वन्, त्वं हि अस्य विषयस्य स्पष्टवक्ता। एवं मुनिवचनानि श्रुत्वा, स सूतः यथाश्रुतम् अर्थं विज्ञाय, मुनिचिन्तितं यथोक्तं न्यवेदयत्। शृणु, यथामे बुद्ध्या श्रुतं च, मन्वन्तरेषु पितरः देवपुत्रत्वेन जायन्ते। अतीतानागतानां मध्ये, ज्येष्ठाः कनिष्ठाः च क्रमशः सन्ति; ये पितरः पूर्वकाले देवैः सहासन्, ये च अधुना सन्ति, तेषां वर्णनं करिष्यामि। एतेषां पितॄणां श्राद्धं मानवैः क्रियते; ब्रह्मा देवान् सृष्टवान्, ते तु न अश्नन्। तद् उत्सृज्य, फलकामाः, स्वयमेव आत्मानं सृष्टवन्तः। ब्रह्मणा शप्ताः, ते मोहिता अभवन्, विज्ञानं न Lebhuh; ततः संसारः अपि मोहितः अभवत्। ततः सर्वे, प्रणम्य पितामहं, अनुग्रहम् अयाचन्; स भगवान् लोकहिताय पुनरुवाच— "पापस्य प्रायश्चित्तं कुरुत, स्वपुत्रान् पृच्छध्वं, तदा विज्ञानं लप्स्यध्वम्।" ते अपि, प्रायश्चित्तेच्छया, स्वपुत्रान् नियतात्मानः उपगम्य, विधिपूर्वकं पृच्छन्ति स्म। तेषां पुत्राः, यमाः, वाचा, मनसा, कर्मणा च तपांसि विविधानि धर्मज्ञाः न्यवेदयन्। ते देवाः, विज्ञानं प्राप्य, हर्षिताः पुत्रेभ्यः ऊचुः—"यूयं एव अस्माकं पितरः, यः स्माकं चेतना जागरयितवतः; कः वः वरः, धर्मविज्ञानं वा, कामं वा?" तदा ब्रह्मा पुनः अवदत्—"सत्यवदिनः यूयं, तस्मात् यथोक्तं एव स्यात्, न अन्यथा।" एवं उक्तम्—"एते अस्माकं पितरः," इति; स्वपुत्रान् एव पितरः अभवन्, तेषां एष वरः दत्तः। ब्रह्मणः तस्यैव वचनेन, परमात्मनः, पुत्राः पितरः अभवन्, पितरः पुनः पुत्राः अभवन्। अतः, पितरः पुत्राः, तेषु पितृत्वं स्मर्यते; एवं पितॄन् पुत्रान् च स्मृत्वा, ब्रह्मा पुनः पितृवृद्धये अवदत्। यः पितृभ्यः श्राद्धं अकुर्वन् यज्ञं करोति, तस्य फलं राक्षसानां दानवानां च गच्छति। पितरः श्राद्धतर्पणैः पोष्यन्ते, अक्षय्यं सोमं भुञ्जते; युष्माभिः पूज्यमानाः, ते नित्यं वर्धन्ते। सोमः श्राद्धैः पुष्यमानः, लोकान् पर्वतान् वनानि स्थावरजङ्गमानि च सर्वं पुष्णाति। ये मानवाः श्राद्धं पुष्टिकामाः कुर्वन्ति, पितरः तान् नित्यं पुष्टिं सन्ततिं च प्रयच्छन्ति। येषां त्रिपिण्डं नामगोत्रेण श्राद्धे दीयते, तेषां पितरः सर्वत्र सन्तः, श्राद्धदानात् वंशान् पुष्णन्ति। एषा आज्ञा पूर्वं ब्रह्मणा परमेश्वरेण दत्ता; तस्मात् दानं, स्वाध्यायः, तपः च सर्वथा साध्यते। निःसंशयं पितरः एव ज्ञानदातारः; अतः एते पितरः देवाः, देवाः अपि पितरः; परस्परं पितरः देवाः च सन्ति।