वायुपुराणम्

प्राचीनाः ज्ञानीनः कथयन्ति यः अत्रेः पुत्रः दत्तात्रेयः महात्मा शान्तः निष्पापः विष्णोः अवतारः अभूत्। तस्य वंशे भूमौ प्रसिद्धाः चत्वारः जाताः—श्यामाः, मुद्गलाः, बालरकाः, गविष्ठिराः—एते पुरुषेषु महाशाखाः स्मृताः। कश्यपात् नारदः, पर्वतः, अरुन्धती च उत्पन्नाः; अबुध्य, उत्तम, अरुन्धत्याः उत्पन्नान् शृणु। नारदः अरुन्धतीं वसिष्ठाय दत्तवान्; नारदः महातेजाः ऊर्ध्वरेताः वृक्षस्य शापात् तथा अभवत्। पुरा तारकामये सुरासुरयुद्धे, जगति अनावृष्टिः संजातायाम्, इन्द्रः देवैः व्यग्रः आसीत्; तदा वसिष्ठः धीरः तपसा प्राणिनः धारयामास। सः तस्य करुणया ओषधीन् मूलानि फलानि च उत्पाद्य, तैः औषधैः पुनः जीवनं दत्तवान्। वसिष्ठः अरुन्धत्याम् शक्तिं उत्पादितवान्; शक्तिः सगराञ्जन्यायाम् पराशरम् उत्पादितवान्। काली च पराशरात् कृष्णद्वैपायनः प्रभुः अभवत्; द्वैपायनात् अरण्यां शुकः गुणैः सम्पन्नः जातः। पिवार्याम् शुकस्य षट् पुत्राः—भूरिश्रवः, प्रभुः, शम्भुः, कृष्णः, गौरः पञ्चमः—जाता। कृतिमती नाम कन्या अपि आसीत्; सा योगमाता नित्यव्रता, ब्रह्मदत्तस्य माता, सत्त्वगुहस्य पत्नी च। श्वेताः, कृष्णाः, गौराः, श्यामाः, धूम्राः, समूलिकाः, उष्मपाः, दरकाः, नीलाः, पराशराः—एते पराशराणां अष्ट शाखाः महात्मसु घोषिताः। अधुना इन्द्रतुल्यं जन्म शृणु; वसिष्ठे कपिञ्जलात् घृताच्यां कुशितियः उत्पन्नः, इन्द्रसमानः कथ्यते। पृथोः कन्यायाः वसुः पुत्रः अभवत्; तस्य पुत्रः उपमन्युः, तस्मात् उपमन्यवः उत्पन्नाः। मित्रवरुणयोः कुन्दिनाः, एकर्षेयाः, प्रसिद्धाः वसिष्ठाः—एते वसिष्ठशाखाः एकादश स्मृताः। एवं ब्रह्मणः अष्ट मनसः जाताः पुत्राः प्रसिद्धाः; सौभग्ययुक्ताः भ्रातृणः, तेषां वंशाः प्रतिष्ठिताः। एते त्रैलोक्यं धारयन्ति, दिव्यर्षिसमूहैः पूर्णम्; तेषां पुत्रपौत्राः शतसहस्रशः भूमिं व्याप्नुवन्ति सूर्यरश्मिवत्। एवं बुद्धिमत्सुतस्य वचनं श्रुत्वा, द्विजाः रथिकारपुत्रं पुनः पप्रच्छुः। कथं भवानी द्वितीयं सृष्टा, पूर्वं का आसीत्? सा पूर्वं दक्षायणी, कथं उमा जाताः? मेनायाः, पितृकन्यायाः, पर्वतराजः संतानं उत्पादितवान्; के पितरः, यत्र मेना मनसः पुत्री? मैनकः पौत्रः, उमा पौत्री; एकपर्णा, एकपतला च। गङ्गा च सर्वनदीषु श्रेष्ठा, ज्येष्ठा; एतत् पूर्वं उक्तं मया, सर्वं शृणु। बहवः पितरः, पुनः अन्ये अपि; अहं तव श्राद्धस्य परमं विधिं श्रोतुम् इच्छामि। केषां पुत्राः स्मृताः, केषां पितरः? पितरः कथं जाताः, केषां पुत्राः, किं स्वरूपम्? स्वर्गे, के पितरः देवेषु अपि देवाः; अतः अहं पितरः उत्पत्तिं श्राद्धस्य च श्रुतुम् इच्छामि। किं हेतोः तत्र दृश्यन्ते, किं कारणं स्मृतम्? के पितरः स्वर्गे, के नरके वसन्ति? पितुः, पितामहस्य, प्रपितामहस्य च, त्रीणि भागानि नाम्ना अर्पयन्ति। कः श्राद्धः दातव्यः, कथं पितरः सम्प्राप्नुवन्ति? नरकस्थाः फलं पुनः कथं लभन्ते? के पितरः इह कथ्यन्ते, के पुनः पूजनीयाः? श्रुतं यत् देवाः अपि स्वर्गे पुत्रान् पूजयन्ति। एतत् विस्तारतः श्रोतुम् इच्छामि, त्वं स्पष्टं वक्तुम् अर्हसि। एवं ऋषिवचनं श्रुत्वा, सूतः यथार्थज्ञानवान्, पृष्टं ऋषिचिन्तनं न्यवेदयत्। यथाश्रुतं ज्ञानं, यथाबुद्धि, मन्वन्तरेषु पितरः देवपुत्रत्वेन जायन्ते, तद् वर्णयिष्यामि। गताः, भविष्यन्तः, वरिष्ठाः, कनिष्ठाः च क्रमशः; ये देवैः सह पूर्वकल्पे पितरः, ये अधुना सन्ति—तान् निश्चितं वक्ष्यामि। एषां पितराणां श्राद्धं मानवैः क्रियते; ब्रह्मा देवान् निर्मितवान्, ते न खादन्ति स्म। तद् त्यक्त्वा, फलं इच्छन्तः, स्वं स्वं स्वरूपं निर्मितवन्तः। ब्रह्मणः शापात्, ते मोहिता अभवन्, ज्ञानं नासीत्; तेन जगत् विमूढम् अभवत्। ततः सर्वे प्रणम्य, पितामहं अनुग्रहाय याचितवन्तः; प्रभुः लोकहिताय पुनः अवदत्। यत् दोषं कृतवन्तः, तस्य प्रायश्चित्तं कुरुत; स्वपुत्रान् पृच्छत, ततः ज्ञानं प्राप्स्यथ। तद् इच्छन्तः, संयतचित्ताः, स्वपुत्रान् उपगम्य, विधिवत् प्रश्नं कृतवन्तः। पुत्राः संयतचित्ताः, धर्मज्ञाः, वचन, मन, कर्मजं तपः बहुधा उक्तवन्तः। देवाः पुनः ज्ञानं प्राप्तवन्तः, हृष्टाः पुत्रेभ्यः अवदन्—"युवं पितरः अस्माकं, यतो जागरूकतां दत्तवन्तः। धर्मज्ञानं वा, कामं वा, यत् वरं इच्छथ, तद् दास्यामः।" तदा ब्रह्मा पुनः अवदत्—"युवं सत्यम् उक्तवन्तः; यत् उक्तं, तद् एव भविष्यति, अन्यथा न।" एवं महर्षिवंशाः, पितरः, देवपुत्राः च, जगति धर्मं, ज्ञानं, श्राद्धं च प्रवर्तयन्ति, पृथिवीमपि सूर्यरश्मिवत् व्याप्य स्थिताः।