वायुपुराणम्

शृणु, भगवन्, अत्रेः वंशवृत्तान्तं कथयामि। अत्रिः, प्रजापतीनां तृतीयः, दश पत्न्यः सुन्दरीः पतिसंयताः अलभत। तासां मध्ये घृताची नाम अप्सराः, भद्राश्वस्य पत्न्यभूत्, तस्यां दश पुत्राः अभवन्—भद्रः, शूद्रः, मद्रः, शलदः, मालदः, वेला, खलः, गॊपालः, मनरसः, रत्नकृत् इति। एतेषां पतिः प्रभाकरः नाम, आत्रेयवंशस्य प्रवर्तकः आसीत्। भद्रात् सः सोमं सुप्रसिद्धं पुत्रं उत्पादयामास। यदा सूर्यः स्वरभानुना हतः आकाशात् पतन् भूमिं प्रति अभवत्, तमसा जगत्सम्पूर्णं जातम्, तदा स एव ज्योतिः प्रवर्तयामास। सूर्यः पतन् सन् ब्राह्मर्षिणा ‘स्वस्ति अस्तु’ इति उक्तः, तेन वचनेन सः दिवः न पतितः। तदा महातपस्वी अत्रिः श्रेष्ठाः वंशान् स्थापयामास; यज्ञेषु च सः अत्रिघणः इति देवैः प्रवर्तितः। तासु पत्निषु सः आत्मसमाः नाम्ना चात्मनः दश पुत्रान् अलभत्, ये महातपसः तेजस्विनः अभवन्। ते ‘स्वस्त्यात्रेयाः’ इति विख्याता, वेदेषु निष्णाताः; तेषु द्वौ ब्रह्मनिष्ठौ महातेजस्विनौ ख्यातौ। तत्र दत्तात्रेयः ज्येष्ठः, दुर्वासा तस्य अनुजः, कनिष्ठा तु अम्बला नाम कन्या ब्रह्मविद्या समन्विता। अत्रैव प्राचीनाः कवयः श्लोकमिमं पठन्ति—दत्तात्रेयः महात्मा शान्तः पापरहितः अत्रेः पुत्रः विष्णोः अवतारः इति। तस्य वंशे चत्वारः प्रसिद्धाः अभवन्—श्यामाः, मुद्गलाः, बलारकाः, गाविष्ठिराः; एते पुरुषेषु महाशाखाः इति स्मृताः। कश्यपात् नारदः, पर्वतः, अरुन्धती च जाताः। तत्र, हे श्रेष्ठ, अरुन्धत्याः अपत्यवृत्तान्तं शृणु। नारदः अरुन्धतीं वसिष्ठाय दत्तवान्; नारदः महातेजाः ऊर्ध्वरेताः वृक्षशापात् अभवत्। पुरा तारकामये देवासुरयुद्धे, यदा संसारः अनावृष्ट्या पीडितः, इन्द्रः देवैः सह व्यग्रः, तदा वसिष्ठः धैर्यसम्पन्नः तपसा प्रजाः पोषयामास। सः ओषधीन् मूलानि फलानि औषधानि च उत्पादयामास, ताभिः औषधिभिः दयया ताः पुनरुद्धृत्य जीवयामास। वसिष्ठः अरुन्धत्यां शक्तिं जनयामास; शक्तेः सगराञ्जन्यायां पराशरः जातः। कालयुत्तेः पराशरात् कृष्णद्वैपायनः भगवान् अभवत्; द्वैपायनात् अरण्यां शुकः गुणसम्पन्नः उत्पन्नः। पिवार्यां शुकस्य षट् पुत्राः अभवन्—भूरिश्रवाः, प्रभुः, शम्भुः, कृष्णः, गौरः पञ्चमः। कन्या च तत्र कीर्तिमती योगमाता धर्मनिष्ठा, या ब्रह्मदत्तस्य माता, सत्त्वगुहस्य भार्या च अभवत्। श्वेताः, कृष्णाः, गौराः, श्यामाः, धूम्राः, समूलिकाः, उष्मपाः, दारकाः, नीलाः, पराशराः—एते अष्ट शाखाः पराशराणां महात्मनाम् उक्ताः। अधुना शृणु इन्द्रसमुत्पत्तिं—वसिष्ठस्य कपिञ्जलात् घृताच्यां कुशितियः जातः, यः इन्द्रसमानः स्मृतः। पृथोः कन्यायाः वसुः पुत्रः, तस्य उपमन्युः, तस्मात् उपमन्यवः प्रवर्तिताः। मित्रवरुणयोः कुन्दिनाः, एकर्षेयाः, वसिष्ठाः प्रसिद्धाः—एते वसिष्ठशाखाः एकादश स्मृताः। एवं एते अष्ट ब्रह्मणः मानसपुत्राः प्रसिद्धाः, सौभाग्यशालिनः भ्रातरः, येषां वंशाः प्रतिष्ठिताः। एते त्रैलोक्यं देवर्षिसंघैः युक्तं धारयन्ति; तेषां पुत्रपौत्राः शतसहस्रशः, येन पृथिवी सूर्यरश्मिवत् व्याप्यते। एवं श्रुत्वा मुनिपुत्रस्य वचनानि, द्विजाः सूतपुत्रं पुनः पप्रच्छुः। कथं भवानी द्वितीयवारं समुत्पन्ना, पूर्वं का सा आसीत्? सा पूर्वं दक्षायणी, कथं उमा जाता इति। मेनायां, पितृकन्यायां, पर्वतराजः अपत्यं जनयामास; के ते पितरः, यस्याः मेना मानसपुत्री इति? मैनाकः पौत्रः, उमा पौत्री, एकपर्णा च, एकपतला च। गङ्गा तु सर्वनदीषु ज्येष्ठा, एषा मया पूर्वं उक्ता, शृणु इदानीं विस्तारतः। बहवः पितरः सन्ति, पुनः अन्ये अपि; तेषां पितॄणां श्रेष्ठश्राद्धविधिं श्रोतुमिच्छामि। केषां पुत्राः स्मृताः, कथं पितरः, कथं ते जाताः, केषां पुत्राः, किमात्मनः स्वरूपम्? स्वर्गे अपि केचन पितरः देवत्वं प्राप्ताः; तस्मात् पितॄणां श्रेष्ठोत्पत्तिं श्रोतुमिच्छामि, यथा च श्राद्धेन तान् तुष्यामः। किमर्थं ते तत्र दृश्यन्ते, का हेतुः स्मृता? के पितरः स्वर्गे, के नरके? पितरं पितामहं प्रपितामहं च स्मृत्वा, त्रिभागशः नाम्ना पिण्डदानं क्रियते। केषां श्राद्धं दीयते, कथं तद् पितृणः प्राप्नुवन्ति? ये नरके तिष्ठन्ति, ते कथं फलं पुनः लभन्ते? के अत्र पितरः इति कथ्यन्ते, के पुनः पूज्याः? श्रुतं च, स्वर्गे देवाः अपि स्वपुत्रान् पूजयन्ति इति। एतद् विस्तारतः श्रोतुमिच्छामः, त्वं तत्र स्पष्टवक्ता। मुनिवचनानि श्रुत्वा, सूतः तत्त्ववित् पृष्टः, मुनिभिः यथाश्रुतं सर्वं सम्यक् न्यवेदयत्।