वायुपुराणम्

तेषां स्वरूपं स्वभावेन निश्चितं यथावत् वर्णयामि। राक्षसाः गोलाक्षाः पिङ्गलवर्णाः महाकायाः विशालपोटाः च भवन्ति। अष्टदंष्ट्राः शङ्खकर्णाः केशाः उन्नताः, मुखानि कर्णान्तानि विदारितानि, केशपुच्छाः मुञ्जग्रामधूमसदृशाः च दृश्यन्ते। ते विशालमस्तकाः, धूसरवर्णाः, ह्रस्वकायाः दीर्घबाहवः च; ताम्रमुखाः, लोलजिह्वाः, लोलोष्ठाः, लोलगण्डाः, स्थूलनासिकाः च। कृष्णाङ्गाः रक्तग्रीवाः, गम्भीरनेत्राः, भीषणवपुषः; तेषां स्वरः अतिभयानकः, विकृताङ्गाः, जघनस्थलानि संयुक्तानि च। स्थूलकायाः, प्रगल्भनासिकाः, शिलासमबलाः, तीक्ष्णवंशजाः, क्रूराः, प्रायः कठोरकर्मनिरता च। ते कुण्डलानि, कङ्कणानि, मुकुटानि, पगोटानि च धारयन्ति; वस्त्राणि भूषणानि च विविधानि, पुष्पमाल्यैः चन्दनैः च विभूषिताः। ते अन्नं, मांसं, मानवमपि खादन्ति; एषा राक्षसाणां रूपस्वभावः मुनिभिः स्मृतः। तेषां पूर्णबलं न ज्ञायते, मायया निर्मितं हि तद्। पुलहस्य पुत्राः सर्वे व्याघ्रादयः, दंष्ट्रिणः, प्रेताः, पिशाचाः, सर्पाः, मधुमक्षिकाः, गजाः च। वानराः, किन्नराः, यम-किन्पुरुषाः, अन्ये च विचरन्ति; सर्वे मायाक्रोधवशाः। क्रतु वैवस्वतान्तरे पुत्रशून्यः स्मृतः; न तस्य पुत्रः न पौत्रः, तस्य तेजः क्षीणमस्ति। अत्रेः, तृतीयस्य प्रजापतेः, वंशं वर्णयामि। अत्रिः दश सुन्दरीः पतिसंनिष्ठाः पत्न्यः अलभत। घृताच्याः अप्सरः, भद्राश्वस्य दश पुत्राः—भद्रः, शूद्रः, मद्रः, शलदः, मालदः, वेलः, खलः, गोकपालः, मनरासः, रत्नकृतः—एते दश। तेषां पति प्रभाकरः, अत्रेयवंशस्य प्रवर्तकः; भद्रात् सः सोमं सुप्रसिद्धं पुत्रं उत्पादितवान्। यदा सूर्यः स्वर्भानुना आहतः आकाशात् भूमौ पतति, तदा तमसा जगत् आवृतम् अभवत्; तदा सः तेजः प्रवर्तितवान्। पतन्तं सूर्यं ब्रह्मर्षिणा 'स्वस्ति ते' इति सम्बोधितम्; तस्य वचनात् सूर्यः नभः न पतितः। अत्रिः महातपस्वी श्रेष्ठाः वंशान् स्थापयामास; यज्ञेषु सः 'अत्रिघनः' इति देवैः प्रवर्तितः। सः तासु पुत्रान् स्वनाम्ना आत्मसमाः दश महातपः तेजस्विनः उत्पादितवान्। ते स्वस्त्यत्रेयाः ऋषयः वेदविद्याः; तेषु द्वौ ब्रह्मनिष्ठौ महातेजसौ प्रसिद्धौ। तेषु दत्तात्रेयः ज्येष्ठः, दुर्वासाः कनिष्ठः; कनिष्ठा कन्या अम्बाला ब्रह्मविद्या; तत्र स्मृतिविदः श्लोकमपि वदन्ति। पूर्वजैः ज्ञातं—दत्तात्रेयः, अत्रेः महात्मा, शान्तः, निष्पापः, विष्णोः अवतारः इति। तस्य वंशे चत्वारः पृथिव्यां प्रसिद्धाः—श्यामाः, मुद्गलाः, बलारकाः, गाविष्ठिराः; एते पुरुषेषु शाखाः स्मृताः। कश्यपात्, नारदः, पर्वतः, अरुन्धती च जाताः; अरुन्धत्याः उत्पन्नान् शृणु। नारदः अरुन्धतीं वसिष्ठाय दत्तवान्; नारदः महातेजाः, ऊर्ध्वरेताः वृक्षशापात् अभवत्। पूर्वं तारकामये देवासुरयुद्धे, जगति अनावृष्टिः अभवत्, इन्द्रः देवैः व्यस्तः, वसिष्ठः तपसा प्रजाः धारयामास। सः ओषधीन्, मूलानि, फलानि, भैषज्यानि च उत्पादितवान्; तैः प्राणिनः पुनरुद्धृतः। वसिष्ठः अरुन्धत्यां शक्तिं उत्पादितवान्; शक्तिः सगरान्जनयायां पराशरं अभवत्। काली-पराशरयोः कृष्णद्वैपायनः भगवान् अभवत्; द्वैपायनारण्यां शुकः गुणसम्पन्नः अभवत्। पिवर्यां शुकस्य षड् पुत्राः—भूरिश्रवः, प्रभुः, शम्भुः, कृष्णः, गौरः, षष्ठः। कन्या कीर्तिमती योगमाता, व्रतानिष्ठा; सा ब्रह्मदत्तस्य माता, सत्यगुहस्य पत्नी। श्वेताः, कृष्णाः, गौराः, श्यामाः, धूम्राः, समूलिकाः, उष्मपाः, दरकाः, नीलाः, पराशराः—एते अष्ट शाखाः पराशराणां महात्मनां। इन्द्रसमः जन्म शृणु—वसिष्ठस्य कपिञ्जल-घृताच्याः कुशितियः जातः, इन्द्रसमः उच्यते। पृथोः कन्यायाः वसुः पुत्रः; तस्य पुत्रः उपमन्युः, उपमन्यवः तस्मात्। मित्रवरुणयोः कुन्दिनाः, एकर्षेयाः, प्रसिद्धाः वसिष्ठाः—एते वसिष्ठशाखाः, एकादश संख्या। एवं ब्रह्मणः अष्ट मनसः पुत्राः प्रसिद्धाः; सौभाग्ययुक्ताः भ्रातृवंशाः। एते त्रिलोकं धारयन्ति, दिव्यर्षिसमूहैः पूर्णम्; तेषां पुत्रपौत्राः शतसहस्रसंख्या, येन सर्वा पृथिवी सूर्यरश्मिवद् व्याप्यते। एवं बुद्धिमतः पुत्रस्य वचनं श्रुत्वा, द्विजातयः सारथिपुत्रं पुनः पप्रच्छुः। द्वितीयं भवानीसम्भवम् कथय, पूर्वं का सा? पूर्वं सा दक्षायणी; उमा कथं जाताऽभवत्? मेनाः, पितृपुत्र्याः, पर्वताधिपः सन्ततिं उत्पादितवान्; के पितरः, येषां मेना मनसः पुत्री? मैनाकः पौत्रः, उमा पौत्री; एकपर्णा, एकपतला च।