वायुपुराणम्

रावणः, देवर्षिभिः सह भीषणं जागरणं कृत्वा, षष्टि-हजार-वर्षाणि सहनशीलः आसीत्। चतुर्विंशे त्रेतायुगे तस्य तपः क्षीणः अभवत्, तदा दशरथस्य पुत्रेण रामेण सह अनुयायिभिः रावणः विनष्टः। महोदयं, प्रहस्तं, महापांशुखरं, पुष्पोत्कटायाः पुत्रान्, कुम्भीनसीं च तस्याः कन्यां स्मरन्ति। त्रिशिराः, दूषणः, विद्युज्जिह्वः राक्षसाः; असलिका वाकायाः कन्या—एते तस्याः अपत्यानि ज्ञायन्ते। एवं दश राक्षसाः पौलस्त्यस्य जाताः, क्रूरकर्मणः, भीषणवंशाः, देवानपि दुष्प्रतिकार्याः। सर्वे वरैः सम्पन्नाः, पुत्रैः पौत्रैः च सह; पौलस्त्यवंश्या राक्षसाः यक्षेषु गण्यन्ते। तेषु अगस्त्य-विश्वामित्रयोः ब्रह्मराक्षसाः, वेदाध्ययन-तपः-नियमनिष्ठाः, क्रूराः प्रसिद्धाः। तेषु इडविडः राजा पौलस्त्यः सव्यपिङ्गलः, अन्ये यज्ञमुखः; एवं राक्षसाः त्रयः वर्गाः स्मृताः। यातुधानाः, ब्रह्मधानाः, वार्त्ताः, दिवा विचरन्तः—रात्रौ विचरन्तः चत्वारः वर्गाः ऋषिभिः स्मृताः। पौलस्त्याः, नैरृताः, अगस्त्यवंश्या, कौशिकाः—एते सप्त राक्षसवंशाः स्मृताः। तेषां स्वरूपं प्रकृत्या निश्चितं वर्णयिष्यामि—वृत्ताक्षाः, पिङ्गलाः, महाशरीराः, महोदराः। अष्टदंष्ट्राः, शङ्खकर्णाः, केशाः उत्तानाः, मुखं कर्णान्तं विदारितम्, मुञ्जधूमसदृशशिखाः। महाशीर्षाः, पीतवर्णाः, ह्रस्वाः, दीर्घबाहवः; ताम्रमुखाः, लम्बजिह्वाः, लम्बोष्ठाः, लम्बगण्डाः, स्थूलनासिकाः। कृष्णाङ्गाः, रक्तग्रीवाः, गम्भीरनेत्राः, भीषणदर्शनाः; अतिदारुणस्वराः, विकृताः, जङ्घासंयुक्ताः। स्थूलशरीराः, ऊर्ध्वनासिकाः, शिलासमानबलाः, क्रूरवंशाः, क्रूराः, कठोरकर्मनिष्ठाः। कुण्डलैः, भुजबन्दैः, किरीटैः, पगडैः भूषिताः; विविधवस्त्राभरणैः, माल्यैः, गन्धैः अलङ्कृताः। अन्नं, मांसं, मानवमपि भक्षयन्ति; एवं राक्षसस्वरूपं प्रकृतिं च विद्वद्भिः स्मृतम्। तेषां पूर्णबलं न ज्ञायते, मायया निर्मितम्। पुलहस्य पुत्राः सर्वे व्याला, दंष्ट्रिणः, भूताः, पिशाचाः, नागाः, मधुमक्षिकाः, गजानि च। वानराः, किन्नराः, यमकिंपुरुषाः, अन्ये विचरन्ति, सर्वे मायाक्रोधवशाः। वैवस्वतान्तरे क्रतुः पुत्रपौत्रविहीनः, तस्य तेजः क्षीणम्। अत्रेरपि वंशं वक्ष्यामि, तृतीयः प्रजापतिः; तस्य दश रमणीयाः पत्न्यः, सर्वाः पतिसंनिष्ठाः। घृताच्याः अप्सराः, भद्राश्वस्य दश पुत्राः—भद्रः, शूद्रः, मद्रः, शलदः, मालदः, वेलः, खलः, गोकपालः, मनरासः, रत्नकृतः। तेषां पतिः प्रभाकरः, आत्रेयवंशस्य प्रवर्तकः; भद्रात् सोमः प्रसिद्धः पुत्रः। स्वर्भानुना सूर्यः आकाशात् भूमिं पतन् अभवत्, तदा तमसा जगत् आच्छादितम्, प्रभाकरः प्रकाशं प्रवर्तितवान्। पतन्तं सूर्यं ब्रह्मर्षिः 'स्वस्ति ते' इति उक्त्वा, तस्य वचनात् सूर्यः नभः न पतितः। अत्रिः महातपस्वी प्रमुखान् वंशान् स्थापितवान्; यज्ञेषु 'अत्रिघन' इति देवैः प्रवर्तितः। सः तेषु पुत्रान् उत्पादितवान्, स्वनामधेयान्, दश महातपस्विनः, दीप्ततेजसः। 'स्वस्त्यात्रेयाः' नाम ऋषयः वेदविदः; तेषु द्वौ ब्रह्मनिष्ठौ, महातेजसौ प्रसिद्धौ। तेषु दत्तात्रेयः ज्येष्ठः, दुर्वासाः कनिष्ठः, अंबला कन्या ब्रह्मविद्या निपुणा; अत्र अपि प्राचीनाः एकं श्लोकं पठन्ति। प्राचीनविदः दत्तात्रेयं महात्मानं, शान्तं, निष्कलंकं अत्रेः पुत्रं विष्णोः अवतारं वदन्ति। तस्य वंशे चत्वारः पृथिव्यां प्रसिद्धाः—श्यामाः, मुद्गलाः, बालारकाः, गाविष्ठिराः; एते चत्वारः पुरुषेषु शाखाः स्मृताः। कश्यपात्, नारदात्, पर्वतात्, अरुन्धत्याः उत्पन्नाः; अरुन्धत्याः उत्पन्नान् शृणु। नारदः अरुन्धतीं वसिष्ठाय दत्तवान्; नारदस्य वीर्यं ऊर्ध्वगं वृक्षशापात् अभवत्। पूर्वं तारकामये देवासुरसंग्रामे, जगति दुर्भिक्षे, इन्द्रः देवैः व्यस्तः, वसिष्ठः तपसा प्रजाः धारयितवान्। तेन औषधयः, मूलानि, फलानि, वनस्पतयः उत्पादिताः; तस्य करुणया तैः औषधैः पुनरुत्थापिताः। वसिष्ठः अरुन्धत्यां शक्तिं उत्पादितवान्; शक्तिः सगराञ्जन्यायां पराशरम्। कल्या पराशरात् कृष्णद्वैपायनः प्रभुः; द्वैपायनारण्यां शुकः गुणसम्पन्नः। पिवर्यां शुकस्य षट् पुत्राः—भूरिश्रवः, प्रभुः, शम्भुः, कृष्णः, गौरः पञ्चमः। एक कन्या कीर्तिमती, योगमाता, व्रतानिष्ठा; सा ब्रह्मदत्तस्य माता, सत्त्वगुहस्य पत्नी। एवं एते श्लोकानुसारं पौराणिकं वंशचरित्रं श्रद्धया वर्णितम्।