वायुपुराणम्

स तु कुमारः, ह्रस्वदीर्घबाहुः, कपिलः, अतिभयानकः, रूपपरिवर्तनज्ञानसम्पन्नः, जागृतः, बुद्धिमान् च अभवत्। तं विश्वरूपं पुत्रं दृष्ट्वा तत्र पिताऽपि स्ववाक्येन "कुबेरः एषः" इति घोषितवान्। "कुटि" इति शब्दः निन्दायाः, "बेर" इति शब्दः शरीरस्य; तस्य विकृतशरीरत्वात् "कुबेरः" इति नामाङ्कितः अभवत्। विश्व्रवसः पुत्रत्वात्, विश्व्रवसः सदृशत्वात् च, स लोके "वैश्रवणः" इति नाम्ना प्रसिद्धः भविष्यति। समृद्ध्या कुबेरः सुप्रसिद्धं नलकूबरं पुत्रं उत्पादितवान्। कैकसी रावणं, कुम्भकर्णं, कन्यां शूर्पणखां, चतुर्थं विभीषणं च पुत्ररूपेण अजायत्। रावणः दशग्रीवः, शङ्खकर्णः, कपिलः, रक्तकेशः, चतुर्भुजः, विंशतिबाहुः, महाकायः, अतिबलवान् च अभवत्। जन्मतः कालिमिषसदृशः, दंष्ट्रायुक्तः, रक्तग्रीवः, राजसामर्थ्यसम्पन्नः, विजयशीलः, रूपेण च शक्त्या च अद्वितीयः। रावणः तत्त्वदर्शी, दृढदेहः, राक्षसस्वभावः, उग्रः, क्रूरः, "रावणः" इत्येव नाम्ना प्रसिद्धः। पूर्वजन्मे सः हिरण्यकशिपुः राजा आसीत्; राक्षसत्वेन त्रयोदशचतुर्युगपर्यन्तं राज्यं कृतवान्। तानि पञ्च कोटि वर्षाणि द्विजैः गणितानि; एकषष्टि नियुतानि गणनाविद्भिः निर्दिष्टानि। षष्टिसहस्रवर्षाणि रावणः देवर्षीणां भीषणजागरं कृत्वा स्थितवान्। चतुर्विंशे त्रेता-युगे, तपःक्षयात्, रावणः स्वसैन्यसहितः रामेण, दशरथपुत्रेण, विनष्टः। महोदयं, प्रहस्तं, महापांशुखरं, पुष्पोत्कटायाः पुत्रान्, कुम्भीनसीं च तस्याः कन्यां अभवत्। त्रिशिरा, दूषणः, विद्युज्जिह्वः राक्षसाः; वाकायाः कन्या असलिका—एते स्मृताः। एवं दश राक्षसाः पौलस्त्यस्य जाताः, उग्रकर्मणः, देवैरपि दुष्प्रतिकाराः, भीषणवंशसम्पन्नाः। ते सर्वे वरसम्पन्नाः, पुत्रपौत्रैः सहिता; पौलस्त्यवंशजा राक्षसाः यक्षेषु अपि गण्यन्ते। तेषु अगस्त्य-विश्वामित्रयोः ब्रह्मराक्षसाः—क्रूराः, वेदाध्ययननिष्ठाः, तपोव्रतानुष्ठानपरायणाः। तेषु इडविडः राजा, पौलस्त्यः सव्यपिङ्गलः; अन्ये यज्ञमुखः, एवं राक्षसाणां त्रयो वर्गाः। यातुधानाः, ब्रह्मधानाः, वार्त्ताः, दिवाचराः; तेषु चत्वारः रात्रिचराः स्मृताः ऋषिभिः। पौलस्त्याः, नैरृताः, अगस्त्यवंशजाः, कौशिकाः—एते सप्त राक्षसवंशाः स्मृताः। तेषां स्वरूपं तु स्वभावनिर्णीतं वर्णयिष्यामि—वृत्तनेत्राः, कपिलाः, महाकायाः, महोदराः। अष्टदंष्ट्राः, शङ्खकर्णाः, केशाः स्थूलाः, मुखं कर्णान्तम्, मुञ्जधूमसदृशजटाः। महाशीर्षाः, धूसरवर्णाः, ह्रस्वाः, दीर्घबाहवः; ताम्रमुखाः, लम्बजिह्वोष्ठाः, लम्बगण्डाः, स्थूलनासिकाः। श्यामाङ्गाः, रक्तग्रीवाः, गम्भीरनेत्राः, भीषणरूपाः; घोरस्वराः, विकृताः, संयुक्तजंघाः। स्थूलदेहाः, उन्नतनासिकाः, शिलासमबला, उग्रवंशाः, क्रूराः, कठोरकर्मनिष्ठाः। कुण्डलानि, भुजबन्धनानि, मुकुटानि, पगोटानि धारयन्ति; वस्त्राभरणानि विविधानि, पुष्पमाल्याङ्गरागैः अलङ्कृताः। अन्नमांसमानुषभक्षकाः; एवं राक्षसस्वरूपं स्वभावं च विज्ञातम्। तेषां पूर्णबलं ज्ञातुं न शक्यते, मायया रूपितम्। पुलहस्य पुत्राः सर्वे व्याघ्राद्यः, दंष्ट्रिनः, भूताद्यः, पिशाचाः, सर्पाः, मधुकाः, गजाः च। वानराः, किन्नराः, यमकिम्पुरुषाः, अन्ये च विचरन्ति; सर्वे मायाक्रोधवशाः। क्रतुः तु वैवस्वतान्तरे पुत्रपौत्रविहीनः स्मृतः, तस्य तेजः क्षीणम्। अत्रेः तृतीयस्य प्रजापतेः वंशं वर्णयिष्यामि। तस्य दश सुन्दरी पत्न्यः, सर्वाः पतिसंनिष्ठाः। घृताच्याः अप्सरसोऽत्रेः, भद्राश्वस्य दश पुत्राः—भद्रः, शूद्रः, मद्रः, शलदः, मालदः, वेलः, खलः, गोकपालः, मनरासः, रत्नकृतः। तेषां पति प्रभाकरः, आत्रेयवंशप्रवर्तकः; भद्रात् सोमः सुप्रसिद्धः पुत्रः अभवत्। स्वर्भानुना सूर्यः आहतः, आकाशात् भूमिं पतन्, तिमिरं जगति व्याप्य, तदा सः प्रकाशं प्रवर्तितवान्। पतन्तं सूर्यं ब्रह्मर्षिः "शुभं ते अस्तु" इति सम्बोधितवान्; तस्य वाक्येन सूर्यः आकाशात् भूमिं न पतितः। स महातपस्वी अत्रिः श्रेष्ठाः वंशाः स्थापितवान्; यज्ञेषु "अत्रिघनः" इति नाम्ना देवैः प्रवर्तितः। सः तेषु पुत्रान् उत्पादितवान्, स्वसदृशान्, नामसम्पन्नान्; दश महातपस्विनः, तेजस्विनः। "स्वस्त्यत्रेयाः" इति वेदविदः ऋषयः प्रसिद्धाः; तेषु द्वौ ब्रह्मनिष्ठौ, महातेजसौ। तेषु दत्तात्रेयः ज्येष्ठः, दुर्वासा अनुजः; कन्या अम्बला कनिष्ठा, ब्रह्मविद्या सम्पन्ना; इतिहासज्ञैः अत्र श्लोकः अपि कीर्त्यते।