वायुपुराणम्

निध्रुवस्य पत्न्याः कुण्डपायिनः पुत्राः अभवन्। असितात् एकपर्णायाः च ब्राह्मणः श्रेष्ठतमः उत्पन्नः। शाण्डिल्यानां वचनं श्रुत्वा, देवलः महाश्रवाः तथा निध्रुवाः, शाण्डिल्याः, रैभ्याः, अनन्तरं कश्यपाः च अभवन्। देवलस्य सन्ततिः वरादिभिः देवैः आरभ्य प्रवृत्ता; चतुर्वर्ण्ये समाप्ते, एकादशे मन्नौ, तेषां सन्ततिः स्थिता, द्वापरे च तेषां प्रवाहः अभवत्। मानसस्य जीवतः पुत्रः दमः अभवत्; मानसस्य उत्तराधिकारी तृणबिन्दुः इति विख्यातः। तृतीययुगे, त्रेतायुगादौ, राजा अभवत्; तस्य कन्या त्विडविडा नाम्ना रूपेण अनुपमः आसीत्। स राजा कन्यां पुलस्त्याय दत्तवान्। त्विडविडा ऋषिपत्नी अभूत्वा विश्रवाः तस्य पतिः अभवत्; तस्य चत्वारः पत्न्यः अभवन्, ये पौलस्त्यवंशं वर्धयन्ति। बृहस्पतिः, देवगुरुः, प्रसिद्धः; स देववर्णिनीं कन्यां पत्न्यं कृतवान्। पुष्पोत्ककटः तथा वाका माल्यवतः पुत्रौ अभवन्; कैकसी मालिन्याः कन्या अभवत्। एषां स्त्रीणां संततिं शृणु। देववर्णिन्याः ज्येष्ठः पुत्रः वैश्रवणः दिव्यगुणसम्पन्नः, धर्मानुसारं राक्षसरूपः असुरबलसम्पन्नः अभवत्। तस्य त्रिपादः, विशालशरीरः, महाशिरः, अष्टदंष्ट्रः, पिंगलदाढः, शंखकर्णः, रक्तवर्णः आसीत्। तस्य बाहवः दीर्घः च ह्रस्वः च, पिंगलः, अतिभयानकः, रूपपरिवर्तनविद्यायुक्तः, जागृतः, ज्ञानसम्पन्नः च अभवत्। एवं विश्वरूपसम्पन्नं पुत्रं दृष्ट्वा पिता तत्र उक्तवान्—"सः कुबेरः" इति। "कुटि" इति शब्दः निन्दायाम्, "बेरः" इति शरीरस्य; विकृतशरीरत्वात् तस्य नाम कुबेरः अभवत्। विश्रवसः पुत्रत्वात् च विश्रवसदृशः च सः लोके "वैश्रवणः" इति प्रसिद्धः अभवत्। समृद्ध्याः कुबेरः प्रसिद्धं नलकुबेरं पुत्रं उत्पादितवान्। कैकसी रावणं, कुम्भकर्णं, कन्यां शूर्पणखां, चतुर्थं विभीषणं पुत्ररूपेण अभवत्। रावणः दशग्रीवः, शंखकर्णः, पिंगलः, रक्तकेशः, चतुर्पादः, विंशतिबाहुः, महाकायः, अतिबलः अभवत्। जन्मतः कज्जलसमानः, दंष्ट्रायुक्तः, रक्तग्रीवः, राजशक्तिसम्पन्नः, विजयी, रूपेण च बलसम्पन्नः आसीत्। रावणः सत्यबुद्धिः, दृढशरीरः, राक्षसनिजः, तीक्ष्णः, क्रूरः, तेन रावणः इति कथितः। पूर्वजन्मनि सः हिरण्यकशिपुः राजा आसीत्; राक्षसरूपेण तेन त्रयोदशचतुर्वर्ण्ये राज्यं कृतम्। पञ्चकोटिवर्षाः तद्विप्रैः निर्दिष्टाः; षट् च एकनियुताः गणनाविद्भिः निर्दिष्टाः। षष्टिसहस्रवर्षाणि रावणः देवर्षिभिः भीषणजागरं कृतवान्। चतुर्विंशे त्रेतायुगे, तपःक्षये, रावणः स्वजनैः सह रामस्य, दशरथपुत्रस्य, हस्ते विनष्टः अभवत्। महोदयः, प्रहस्तः, महापांशुखरः, पुष्पोत्ककटस्य पुत्राः; कुम्भीनसी तस्य कन्या अभवत्। त्रिशिराः, दूषणः, विद्युज्जिह्वः राक्षसाः; वाका कन्या असलिका अभवत्—एतत् तस्य सन्ततिः स्मृतम्। एवं पौलस्त्यस्य दश राक्षसाः, भीषणकर्मणः, देवैरपि दुष्प्रतिकार्याः, दुष्टवंशसम्पन्नाः अभवन्। सर्वे वरदानयुक्ताः, पुत्रपौत्रसहिताः; सर्वे पौलस्त्यवंशजा राक्षसाः यक्षेषु अपि गणिताः। तत्र अगस्त्यविश्वामित्रयोः ब्रह्मराक्षसाः, वेदाध्ययननिष्ठाः, तपसि व्रते च प्रवृत्ताः, क्रूराः स्मृताः। तत्र राजा इडविडः, पौलस्त्यः, सव्यपिङ्गलः; अन्ये यज्ञमुखः, तथा राक्षसत्रयं अभवत्। यातुधानाः, ब्रह्मधानाः, वार्त्ताः, दिवा विचरन्तः; तत्र रात्रिवासिनः चत्वारः गणाः मुनिभिः स्मृताः। पौलस्त्याः, नैरृताः, अगस्त्यवंशजाः, कौशिकाः—एते सप्त राक्षसवंशाः स्मृताः। तेषां स्वरूपं प्रकृतिसंयुक्तं वर्णयामि—ते गोलाक्षाः, पिंगलाः, महाकायाः, महोदरी च। अष्टदंष्ट्राः, शंखकर्णाः, केशाः उन्नताः, मुखं कर्णान्तम् विकृतम्, केशपुच्छाः मुञ्जधूमसमानाः च अभवन्। ते महाशिरसः, धूसरवर्णाः, ह्रस्वकायाः, दीर्घबाहवः, ताम्रमुखाः, लोलजिह्वाधराः, लोलगण्डाः, स्थूलनासिकाः च। कृष्णाङ्गाः, रक्तग्रीवाः, गभीरनेत्राः, भीषणरूपाः; तेषां स्वरः अत्यन्तभीषणः, विकृतः, जङ्घाः संयुक्ताः च। ते स्थूलकायाः, स्थूलनासिकाः, शिलासमानबलाः, भीषणवंशाः, क्रूराः, कठोरकर्मनिष्ठाः च। ते कुण्डलानि, कङ्कणानि, मुकुटानि, पगोटानि धारयन्ति; वस्त्राणि, भूषणानि विविधानि, मालयः, लेपनानि च विविधानि धारयन्ति। ते अन्नं, मांसं, मानवांश्च खादन्ति; एवं राक्षसस्वरूपं, प्रकृतिं च विद्वद्भिः स्मृतम्। तेषां पूर्णबलं न ज्ञायते, मायया निर्मितम्। पुलहस्य पुत्राः सर्वे व्याघ्राः, दंष्ट्रिनः, भूताः, पिशाचाः, सर्पाः, मधुकाः, गजाः च अभवन्। वानराः, किन्नराः, यमकिंपुरुषाः, अन्ये च विचरन्ति, सर्वे मायाक्रोधयुक्ताः। वैवस्वतविवेकान्तरे कृतुः अपुत्रः स्मृतः; तस्य न पुत्रः न पौत्रः, तस्य तेजः क्षीणं स्थितम्।