वायुपुराणम्

पश्चिमदिग्भागे अपि स एव महात्मा स्वसुतं केतुमन्तं राजानं अभिषिच्य तत्र स्थितवान्। तेन च मनुं स्वसुतं मनुष्याधिपतित्वे स्थापयामास। तयोः प्रबन्धेन सप्तद्वीपनगरयुक्ता पृथिवी यथाविभागं धर्मेणैव अधुना अपि पाल्यते। पूर्वे स्वायम्भुवे काले एतेषां ब्रह्मणा अभिषेकः कृतः; ये मनवः भवन्ति, त एव राजानः अभिषिक्ताः सन्ति। अतीतानां मन्वन्तराणां मध्ये एते राजानः गताः; यथा नूतने मन्वन्तरे अन्ये अपि अभिषिच्यन्ते; अतीतानां भविष्यतां च सर्वेषां राज्ञां मन्वन्तराधिपतित्वं स्मर्यते। एतेषां श्रेष्ठपुरुषाणां द्वारा राजसूयकर्मणि पृथुं अभिषिच्य, स वेददृष्टेन विधिना बलवान् राजा अभवत्। स पुनः प्रजासन्ततिं कर्तुं एतान् पुत्रान् उत्पाद्य, महाभाग्यवान् प्रभुर् भूत्वा भूतानां स्वामी पुनः अभवत्। कश्यपः अपि सन्ततिं इच्छन् परमतपसा तप्त्वा चिन्तयामास—मम वंशस्थापनार्थं द्वौ पुत्रौ स्याते इति। तस्य महात्मनः ध्यानस्थस्य ब्रह्मांशौ द्वौ महाबलिनौ पुत्रौ पश्चात् प्रादुरभवताम्। वट्सारः असितः च उभौ ब्रह्मवादिनौ जातौ। वट्सारात् निध्रुवः, रैभ्यात् महाकीर्तिमान् जातः। रैभ्यस्य रैभ्यवंशः ज्ञेयः; निध्रुवस्य वंशं शृणु। च्यवनस्य च सुकन्यायाः पुत्रः सुमेधाः जातः। निध्रुवपत्नी कुण्डपायिनां माता अभवत्। असितस्य एकपर्णायाः च ब्राह्मणः श्रेष्ठतमः जातः। शाण्डिल्यानां वचः श्रुत्वा देवलः महाकीर्तिः, निध्रुवाः, शाण्डिल्याः, रैभ्याः, पश्चात् कश्यपाः च प्रसिद्धाः। देवलस्य अपत्यानि वरादिदेवाः; चतुर्षु युगेषु गतमेषु, एकादशे मनौ, तेषां अपत्यं तिष्ठति, द्वापरे अपि ते प्रवर्तन्ते। मानसः जीवन्नेव तस्य पुत्रः दमः उच्यते; मानसस्य एव उत्तराधिकारी त्रिणबिन्दुः अभवत्। त्रेतायुगस्य आरम्भे तृतीयकाले राजा जातः; तस्य कन्या त्विडविदा नाम, अनुपमा रूपेण। स राजा सुतां पुलस्त्याय दत्तवान्। तस्य ऋषेः त्विडविदायाः पतिः विश्रवा अभवत्; तस्य चत्वारः पत्न्यः पौरस्त्यवंशवृद्धयः आसन्। बृहस्पतिः देवगुरुः कीर्तिमान् देववर्णिनीं कन्यां विवाहयामास। पुष्पोत्कटटा च वाका च माल्यवतः पुत्रौ; कैकसी मालिन्याः कन्या। एषां स्त्रीणां अपत्यं शृणु। देववर्णिन्या ज्येष्ठः वैश्रवणः धर्मेण शास्त्रेण च राक्षसरूपः असुरबलसम्पन्नः जातः। तस्य त्रयः पादाः, विशालं शरीरं, महत् शिरः, अष्टदंष्ट्राः, बब्बूका, शंखकर्णः, रक्तवर्णः च। तस्य बाहवः दीर्घाः च ह्रस्वाः च, बब्बूका च, अत्यन्तभीषणः, रूपपरिवर्तनविद्, जागरूकः, प्राज्ञः च। तं पुत्रं विश्वरूपिणं दृष्ट्वा पिता तत्रैव उक्तवान्—"एषः कुबेरः" इति स्ववचनेन। "कुटि" इति शब्दः निन्दां दर्शयति, "बेर" इति शरीरं; विकृतशरीरत्वात् तस्य कुबेर इति नाम संज्ञां प्राप। स विश्रवसः पुत्रत्वेन विश्रवस्सदृशत्वाच्च वैश्रवण इति लोके प्रसिद्धः भविष्यति। कुबेरः ऐश्वर्येण नलकुबेरं प्रसिद्धं पुत्रं उत्पादितवान्। कैकस्याः रावणः, कुम्भकर्णः, कन्या शूर्पणखा, चतुर्थः विभीषणः पुत्राः जाताः। रावणः दशशीर्षः, शंखकर्णः, बब्बूका, रक्तकेशः, चतुष्पादः, विंशति-बाहुः, महाकायः, महाबलः। कज्जलसमः कृष्णवर्णः, दंष्ट्रायुक्तः, रक्तग्रीवः, राजतेजसः, विजयी, रूपेण च बलेन च। रावणः सम्यग्ज्ञानी, दृढशरीरः, राक्षसः स्वभावतः—भीषणः, क्रूरः, तस्मात् रावण इति कथ्यते। पूर्वजन्मनि सः हिरण्यकशिपुः राजा आसीत्; राक्षसत्वेन त्रयोदश-चतुर्युगपर्यन्तं राज्यं कृतवान्। तानि पञ्च कोटि वर्षाणि द्विजातिभिः गणितानि; एकषष्टिः नियुतानि गणनाशास्त्रविद्भिः कथितानि। षष्टिसहस्रवर्षपर्यन्तं रावणः देवान् ऋषींश्च भीषयन् स्थितवान्। चतुर्विंशे त्रेतायुगे, तस्य तपःक्षये, रावणः स्वसैन्येन सहितः रामेण दशरथात्मजेन निहतः। महोदयः, प्रहस्तः, महापांशुखरः, पुष्पोत्कटटायाः पुत्राः, कुम्भीनसी तस्याः कन्या। त्रिशिराः, दूषणः, विद्युज्जिह्वः राक्षसाः, वाकायाः कन्या असलिका—एते तस्याः अपत्यानि स्मृताः। एवं दश राक्षसाः पौलस्त्यजाताः, कर्मणि भीषणाः, सर्वे भीषणवंशाः, देवान् अपि दुर्बलयितुं समर्थाः। सर्वे वरदानसम्पन्नाः, पुत्रपौत्रैः सहिताः; पौलस्त्यवंश्या राक्षसाः यक्षेषु अपि गणिताः। तेषु अगस्त्यविश्वामित्रयोः ब्रह्मराक्षसाः, वेदाध्ययनतपोनियमनिष्ठाः, क्रूराः स्मृताः। तेषु पौलस्त्यवंशीयः राजा इडविडः सव्यपिङ्गलः; अन्ये यज्ञमुखः, एवं राक्षसानां त्रयः वर्गाः। यातुधानाः, ब्रह्मधानाः, वार्त्ताः, दिवाचराः; तेषु रात्रिचराः चत्वारः गणाः ऋषिभिः स्मृताः। पौलस्त्याः, नैरृताः, अगस्त्यपुत्राः, कौशिकाः—एते सप्त राक्षसवंशाः तेषु कीर्त्यन्ते।